
Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau Brycheiniog
Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu
Brenin Gwent a Glywysing, a’r straeon y mae Cymru’n eu hadrodd amdano: carreg o’i esgid, ôl pawen ei gi, a’r ogof lle mae’n cysgu.
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, brenin Gwent a Glywysing, a arweiniodd y Brythoniaid yn eu rhyfeloedd ar ddiwedd oes y Rhufeiniaid. Ni adawodd yr un brenin ei enw ar fwy o’r tir. O Benrhyn Gŵyr i Eryri mae bryniau, meini, ffynhonnau ac ogofâu sy’n dwyn ei enw, ac mae stori i bob un.
Y garreg o’i esgid
Unwaith, meddir, roedd Arthur yn ymdeithio drwy sir Gaerfyrddin pan deimlodd garreg fach yn ei esgid. Ysgydwodd hi allan a’i thaflu, a hedfanodd saith milltir dros aber Llwchwr a disgyn ar Gefn Bryn yng Ngŵyr. Llech fawr o garreg oedd hi, ac mae yno o hyd, yn gorffwys ar ei meini: Maen Ceti, Carreg Arthur.
Cadair Arthur ac ôl pawen y ci
Cadair Arthur oedd enw dau gopa Bannau Brycheiniog, Pen y Fan a Chorn Du, oherwydd oddi yno gallai’r brenin edrych dros ei holl dir. A phan heliai Arthur y baedd mawr Twrch Trwyth ar draws Buellt, rhoddodd ei gi Cafall ei bawen ar faen a gadael ei hôl arno. Cododd Arthur garnedd dros y maen, ac os cludai neb y maen ymaith, byddai’n ôl ar y garnedd erbyn y bore.
Y brenin dan Graig y Ddinas
Unwaith aeth llanc o Ddyffryn Nedd â gwartheg i Lundain, a ffon gollen yn ei law a dorrodd ger craig fawr Craig y Ddinas. Ar Bont Llundain stopiodd dieithryn ef. ‘Ble torraist ti’r ffon yna?’ gofynnodd. ‘Dan y pren y tyfodd arno mae trysor dirifedi.’ Aeth y ddau yn ôl i Gymru gyda’i gilydd. Dan wreiddiau’r gollen cawsant faen llydan, a than y maen lwybr yn arwain i mewn i’r mynydd.
Yn y llwybr crogai cloch. ‘Paid â’i chyffwrdd,’ meddai’r dieithryn, ‘ond os gwnei, a bod rhywun yn gofyn a yw hi’n ddydd, ateb: Nage, cysga di.’ Y tu hwnt i’r gloch roedd ogof fawr dan olau tyner. O’i chwmpas gorweddai llu o ryfelwyr mewn arfwisg ddisglair, ynghwsg, a chleddyf pob un wrth ei ochr. Yn eu canol gorweddai brenin â choron ar ei ben, ac wrth ei ymyl bentwr o aur. Arthur a’i wŷr oeddent.
Llanwodd y llanc ei freichiau ag aur, ac ar ei ffordd allan cyffyrddodd â’r gloch. Canodd hithau. Cododd un rhyfelwr ei ben a galw, ‘A yw hi’n ddydd?’ ‘Nage,’ meddai’r llanc, ‘cysga di.’ A gorweddodd y rhyfelwr i lawr eto. Daeth y llanc allan i olau dydd, ac ni chafodd hyd i’r ffordd i mewn byth wedyn. Ond mae Arthur a’i ryfelwyr yno o hyd, dan y mynydd. A phan ddaw’r dydd y bydd ar y Brythoniaid eu hangen, fe gân y gloch, ac fe ddeffry’r brenin.
Y brenin y tu ôl i’r straeon
Mae traddodiad Cymru’n dal mai Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd Arthur, a saif ei enw yn siartrau Llyfr Llandaf.FfynonellauThe Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.The Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
| Llyfr Llandaf | lluniwyd tua 1125FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959. |
|---|---|
| Historia Brittonum | tua 829FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur. |
| Baddon | 516, buddugoliaeth i’r BrythoniaidFfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf. |
Siartrau Llandaf
Lluniwyd Llyfr Llandaf tua 1125 yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, gyda 149 o siartrau o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959. Enwir Athrwys fab Meurig yn y siartrau hynny.FfynonellauBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.The Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Arthur yn y cronicl cynnar
Mae’r Historia Brittonum, a gasglwyd tua 829, yn galw Arthur yn arweinydd mewn brwydr, ac yn dweud i 960 o wŷr gwympo ym Maddon mewn un rhuthr gan Arthur. Mae Annales Cambriae yn cofnodi Baddon dan y flwyddyn 516, pan oedd ‘y Brythoniaid yn fuddugol’.FfynonellauHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Maen Ceti
Beddrod siambr o Oes Newydd y Cerrig yw Maen Ceti ar Gefn Bryn ym Mro Gŵyr. Mae triawd o’r 1500au yn rhestru codi’r maen ymhlith tri chadarn orchest Ynys Prydain, a chlywodd Edward Lhuyd yn 1695 am garreg o esgid Arthur a daflwyd o Lanelli. Pwyswyd y maen capan yn 30 i 35 tunnell.FfynhonnellMaen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.
Craig y Ddinas a Chadair Arthur
Mae Craig y Ddinas, clogwyn calchfaen gyda bryngaer o Oes yr Haearn ym mlaen Cwm Nedd, yn un o’r mannau lle dywedir bod rhyfelwyr Arthur yn aros, a gelwir ei hogof hir, Twll Wil, yn Ogof Arthur hefyd. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a deithiodd drwy Gymru yn 1188, mai Cadair Arthur oedd pennaf y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu, am fod dau gopa yno’n codi fel cadair.FfynonellauCraig y Ddinas ↗Wikipedia (Saesneg)Penrhyn o galchfaen Carbonifferaidd tua 1 km i’r dwyrain o Bontneddfechan, ym mlaen Cwm Nedd, rhwng Mellte a Sychryd; wedi’i enwi o’r fryngaer o Oes yr Haearn ar ei ben, gyda dau ragfur calchfaen yn gwarchod y dwyrain a’r gogledd; o’r silica a gafwyd yno yn yr 1780au y gwnaed bricsen dân Dinas William Weston Young, a werthwyd ar draws y byd; mae Twll Wil, a elwir hefyd yn Ogof Arthur, ychydig dan 400 m o hyd; un o’r mannau lle dywedir bod rhyfelwyr Arthur yn aros, ac mae traddodiad Cymru’n gosod y Tylwyth Teg yma hefyd.The Itinerary through Wales, book I, chapter 2: Hay and Brecheinia ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Am y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu: y pennaf yw Cadair Arthur, a elwir felly am fod dau gopa’n codi ar ffurf cadair.
Arthur: ei linach, ei frwydrau a map o Gymru Arthur →Culhwch ac Olwen →Alan Wilson a Baram Blackett, y dynion a aeth i chwilio am Arthur →
Llun: Llyn Ogwen dan y Llwybr Llaethog. Ffotograff: John Badham, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf