
Moel Hebog · Glyn y Groes
Owain Glyndŵr, na fu farw
Ni ddaliwyd tywysog brodorol olaf Cymru erioed. I ble yr aeth?
Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Pan oedd y gwrthryfel mawr ar ei anterth, erlidiwyd Owain Glyndŵr trwy fynyddoedd Eryri. Unwaith, meddir, daeth ei elynion arno ger Beddgelert, a dihangodd rhagddynt drwy ddringo’r hollt serth ar wyneb Moel Hebog na feiddiai neb arall ei dringo. Yr ochr draw i’r mynydd cuddiodd mewn ogof yn y clogwyn am fisoedd, a dygai prior Beddgelert fwyd iddo. Ogof Owain Glyndŵr y gelwir hi o hyd.
Flynyddoedd wedyn, wedi i’r rhyfel ddod i ben, roedd Owain yn cerdded ar ei ben ei hun ar doriad gwawr ym mryniau’r Berwyn a chyfarfu ag abad Glyn y Groes. ‘Rydych yn codi’n fore, abad,’ meddai Owain. ‘Na,’ meddai’r abad, ‘chi a gododd yn rhy fore, o gan mlynedd.’ Deallodd Owain ef, a cherdded ymlaen i’r niwl, ac ni welodd yr abad ef byth wedyn. Cyn diwedd y ganrif, cymerodd gŵr o waed Cymreig, Harri Tudur, goron Lloegr dan y ddraig goch.
Ynghwsg yn y mynydd
Ni ddaliwyd Owain erioed ac ni chafodd ei fradychu. Cynigiodd y brenin bardwn iddo, ddwywaith, ac ni dderbyniodd ef byth. Ac ni chafodd neb hyd i’w fedd. Felly dywedodd pobl Cymru nad oedd wedi marw o gwbl. Mae ef a’i wŷr, meddent, yn cysgu mewn ogof yn y mynyddoedd, yn eu harfwisg, a phan fydd ar Gymru ei angen eto, fe ddeffry Owain, a dod allan, ac arwain ei bobl.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Cyhoeddwyd Owain Glyndŵr, etifedd tai brenhinol Powys a Deheubarth, yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’r ffigur amlycaf yn hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.FfynhonnellOwain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.
| Ei gyhoeddi | 16 Medi 1400FfynhonnellOwain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd. |
|---|---|
| Seneddau | Machynlleth a Harlech, 1404FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan. |
| Llythyr Pennal | 1406FfynhonnellPennal Letter ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd mewn Lladin ym Mhennal yn 1406 gan Owain Glyndŵr at Siarl VI, brenin Ffrainc; mae Owain yn addo ufudd-dod i Bened XIII ac yn gosod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedr siarad Cymraeg, a dwy brifysgol; geilw’r Saeson yn Saeson barbaraidd a feddiannodd dir Cymru iddynt eu hunain; fe’i cedwir yn archifau cenedlaethol Ffrainc, dan ei sêl wreiddiol; fe’i dangoswyd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2000; rhoddwyd copïau wedi’u selio â chastiau o sêl Owain i sefydliadau yng Nghymru yn 2009. |
Sycharth
Sycharth, ger Llansilin yn nyffryn Cynllaith, oedd prif gartref Owain a’r lle y’i ganwyd. Canodd Iolo Goch am ei naw neuadd, gyda thoeau teils a simneiau.FfynonellauSycharth ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Prif gartref a man geni Owain Glyndŵr, a etifeddwyd yn 1369; naw neuadd Iolo Goch; cloddio’r 1960au; llosgwyd ym Mai 1403 gan y Tywysog Harri; Cadw sy’n ei reoli, gyda maes parcio bach ger y B4580.Sycharth ↗Wikipedia (Saesneg)Sycharth, castell mwnt a beili ger Llansilin, man geni Owain Glyndŵr; yn nyffryn Cynllaith, llednant i afon Tanat, tua chilometr i’r gorllewin o’r ffin, â Pharc Sycharth ar y tir uwch i’r dwyrain; roedd yn ardal Powys Fadog, rhan o hen deyrnas Powys; aeth cymydau Cynllaith ac Edeirnion i Fadog Crypl (tua 1275–1304), arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain, disgynnydd uniongyrchol i dywysogion Powys, a’i ŵyr yn ôl pob tebyg oedd Gruffudd Fychan II, tad Owain; etifeddodd Owain Sycharth yn 1369 a bu’n byw yma gyda’i wraig Marged Hanmer a’u plant; disgrifiodd Iolo Goch naw adeilad cyhyd â deunaw plasty, tai pren teg ar ben bryn gwyrdd, a tho teils ar bob tŷ a simnai i fagu mwg, naw neuadd gymesur unffurf; ym Mai 1403 llosgodd y Tywysog Harri, Harri V yn ddiweddarach, y lle, gan ysgrifennu at ei dad ar 15 Mai ei fod wedi’i adeiladu’n dda ac yn brif blasty iddo; yng ngofal Cadw, â maes parcio bach a byrddau gwybodaeth.
Gwladwriaeth Gymreig
Yn 1404 cipiodd Aberystwyth a Harlech, a chynhaliodd seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León. Ar ei sêl fawr fe’i gelwid yn ‘Owynus Dei Gratia Princeps Walliae’, Owain trwy ras Duw Tywysog Cymru.FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
Llythyr Pennal
Ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI, brenin Ffrainc, gan osod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedrai’r Gymraeg, a dwy brifysgol. Cedwir y llythyr yn archifau cenedlaethol Ffrainc dan ei sêl wreiddiol.FfynonellauOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.Pennal Letter ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd mewn Lladin ym Mhennal yn 1406 gan Owain Glyndŵr at Siarl VI, brenin Ffrainc; mae Owain yn addo ufudd-dod i Bened XIII ac yn gosod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedr siarad Cymraeg, a dwy brifysgol; geilw’r Saeson yn Saeson barbaraidd a feddiannodd dir Cymru iddynt eu hunain; fe’i cedwir yn archifau cenedlaethol Ffrainc, dan ei sêl wreiddiol; fe’i dangoswyd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2000; rhoddwyd copïau wedi’u selio â chastiau o sêl Owain i sefydliadau yng Nghymru yn 2009.
Ogof Owain
Ar Foel yr Ogof, ysgwydd o Foel Hebog uwchben Beddgelert, mae ogof a gysylltir yn draddodiadol ag Owain Glyndŵr.FfynhonnellMoel Hebog ↗Wikipedia (Saesneg)‘Moel yr hebog’, tua 783 m o uchder, sy’n llenwi’r olygfa i’r gorllewin o Feddgelert; ar ei hysgwydd, Moel yr Ogof, mae ogof a gysylltir yn draddodiadol ag Owain Glyndŵr. Ni atebodd erioed y cynigion o bardwn a wnaed iddo.FfynhonnellOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf