Hanes Cymru / Chwedlau

Preseli · Porth Clais · Afon Hafren

Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth

I ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.

Llun: Carreg Samson, cromlech Neolithig a’i chapfaen ar feini unionsyth, ger Abercastell, Sir Benfro · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Mewn twlc moch y ganed Culhwch, a dyna sut y cafodd ei enw. Pan dyfodd yn ddyn, tynghedodd ei lysfam ef: ni phriodai byth oni enillai Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr. Nid oedd Culhwch erioed wedi’i gweld, ond wrth glywed ei henw gwridodd, a llanwodd cariad ati bob aelod ohono.

Marchogodd i lys ei gefnder Arthur, penteyrnedd yr ynys hon, ar orwydd llwyd a chleddyf eurddwrn ar ei glun a dwy waywffon arian yn ei law, a dau filgi’n llamu o’i gwmpas. Gofynnodd am gymorth, gan enwi pob rhyfelwr mawr yn y llys yn feichiau, ac aeth y goreuon ohonynt gydag ef: Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, a siaradai bob iaith dynion ac anifeiliaid, a Menw, a allai eu gwneud oll yn anweledig.

Cawsant hyd i Olwen. Codai pedair meillionen wen lle bynnag y camai, a dyna pam y’i galwyd yn Olwen. Ni allai ei thad y cawr godi ei amrannau ei hun, a rhaid oedd i’w weision eu dal yn agored â ffyrch. I bob cais atebai â thasg, deugain ohonynt, pob un yn galetach na’r llall.

Y baedd mawr

Y galetaf oedd hon: ni ellid trin gwallt y cawr ond â’r crib a’r gwellau a orweddai rhwng dwy glust Twrch Trwyth, brenin a drowyd yn faedd anferth. Dechreuodd yr helfa yn Iwerddon. Nofiodd y baedd i Borth Clais ger Tyddewi a rhuthro ar draws Dyfed, dros y Preseli a thrwy Gwm Cerwyn, lle trodd a lladd rhai o oreuon yr helwyr. Rhedodd ymlaen ar draws Dyffryn Aman a Dyffryn Llwchwr a’r Mynydd Du at aber Hafren, lle cipiwyd y gwellau a’r ellyn, ac i Gernyw, lle enillwyd y crib o’r diwedd. Yna aeth y baedd i’r môr, ac ni ŵyr neb i ble yr aeth.

Wedi cyflawni’r holl dasgau, torrwyd grym y cawr. Y noson honno cysgodd Culhwch gydag Olwen, a hi fu ei unig wraig tra bu fyw.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Culhwch ac Olwen yw’r stori Gymraeg gynharaf am lys Arthur sydd wedi goroesi, a luniwyd erbyn tua 1100 fan bellaf, a’r hiraf o storïau rhyddiaith Cymru.

Ei llunioerbyn tua 1100
Testun cyflawnLlyfr Coch Hergest
Tasgaudeugain

Dwy lawysgrif

Yr unig destun cyflawn yw’r un yn Llyfr Coch Hergest, ac mae rhan o’r stori yn Llyfr Gwyn Rhydderch. Rhoddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hi yn ei Mabinogion.

Llys Arthur yng Nghelliwig

Mae Culhwch yn marchogaeth at ei gefnder, y Brenin Arthur, yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef i ennill Olwen gan y cawr Ysbaddaden.

Hela’r Twrch Trwyth

Gyrrir y baedd o Iwerddon drwy Gymru at Aber Hafren ac ymlaen i Gernyw. Mae Mirabilia’r Historia Brittonum eisoes yn sôn am Arthur yn hela’r baedd Troit gyda’i gi Cabal, ac enwir Trwyth gyntaf yng Ngwarchan Cynfelyn yn Llyfr Aneirin.

Carn Gafallt

Gadawodd Cabal ôl ei bawen mewn carreg ym Muellt, a gosodir y garnedd ar Garn Gafallt, bryn tua 1,530 troedfedd uwchben blaenau Gwy rhwng Rhaeadr a Llanfair-ym-Muallt.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf