
Preseli · Porth Clais · Afon Hafren
Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth
I ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.
Llun: Carreg Samson, cromlech Neolithig a’i chapfaen ar feini unionsyth, ger Abercastell, Sir Benfro · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mewn twlc moch y ganed Culhwch, a dyna sut y cafodd ei enw. Pan dyfodd yn ddyn, tynghedodd ei lysfam ef: ni phriodai byth oni enillai Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr. Nid oedd Culhwch erioed wedi’i gweld, ond wrth glywed ei henw gwridodd, a llanwodd cariad ati bob aelod ohono.
Marchogodd i lys ei gefnder Arthur, penteyrnedd yr ynys hon, ar orwydd llwyd a chleddyf eurddwrn ar ei glun a dwy waywffon arian yn ei law, a dau filgi’n llamu o’i gwmpas. Gofynnodd am gymorth, gan enwi pob rhyfelwr mawr yn y llys yn feichiau, ac aeth y goreuon ohonynt gydag ef: Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, a siaradai bob iaith dynion ac anifeiliaid, a Menw, a allai eu gwneud oll yn anweledig.
Cawsant hyd i Olwen. Codai pedair meillionen wen lle bynnag y camai, a dyna pam y’i galwyd yn Olwen. Ni allai ei thad y cawr godi ei amrannau ei hun, a rhaid oedd i’w weision eu dal yn agored â ffyrch. I bob cais atebai â thasg, deugain ohonynt, pob un yn galetach na’r llall.
Y baedd mawr
Y galetaf oedd hon: ni ellid trin gwallt y cawr ond â’r crib a’r gwellau a orweddai rhwng dwy glust Twrch Trwyth, brenin a drowyd yn faedd anferth. Dechreuodd yr helfa yn Iwerddon. Nofiodd y baedd i Borth Clais ger Tyddewi a rhuthro ar draws Dyfed, dros y Preseli a thrwy Gwm Cerwyn, lle trodd a lladd rhai o oreuon yr helwyr. Rhedodd ymlaen ar draws Dyffryn Aman a Dyffryn Llwchwr a’r Mynydd Du at aber Hafren, lle cipiwyd y gwellau a’r ellyn, ac i Gernyw, lle enillwyd y crib o’r diwedd. Yna aeth y baedd i’r môr, ac ni ŵyr neb i ble yr aeth.
Wedi cyflawni’r holl dasgau, torrwyd grym y cawr. Y noson honno cysgodd Culhwch gydag Olwen, a hi fu ei unig wraig tra bu fyw.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Culhwch ac Olwen yw’r stori Gymraeg gynharaf am lys Arthur sydd wedi goroesi, a luniwyd erbyn tua 1100 fan bellaf, a’r hiraf o storïau rhyddiaith Cymru.FfynonellauCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
| Ei llunio | erbyn tua 1100FfynhonnellCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen. |
|---|---|
| Testun cyflawn | Llyfr Coch HergestFfynhonnellCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur. |
| Tasgau | deugainFfynhonnellCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen. |
Dwy lawysgrif
Yr unig destun cyflawn yw’r un yn Llyfr Coch Hergest, ac mae rhan o’r stori yn Llyfr Gwyn Rhydderch. Rhoddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hi yn ei Mabinogion.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Llys Arthur yng Nghelliwig
Mae Culhwch yn marchogaeth at ei gefnder, y Brenin Arthur, yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef i ennill Olwen gan y cawr Ysbaddaden.FfynonellauCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
Hela’r Twrch Trwyth
Gyrrir y baedd o Iwerddon drwy Gymru at Aber Hafren ac ymlaen i Gernyw. Mae Mirabilia’r Historia Brittonum eisoes yn sôn am Arthur yn hela’r baedd Troit gyda’i gi Cabal, ac enwir Trwyth gyntaf yng Ngwarchan Cynfelyn yn Llyfr Aneirin.FfynhonnellTwrch Trwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Y baedd mawr a heliodd Arthur yn Culhwch ac Olwen, o Iwerddon drwy Gymru, at Aber Hafren, ac ymlaen i Gernyw; mae Mirabilia’r Historia Brittonum yn sôn am Arthur yn hela’r baedd Troit gyda’i gi Cabal, a adawodd ôl pawen yn y graig ym Muellt; gosododd Ruth Roberts y garnedd ar Garn Gafallt, bryn tua 1,530 troedfedd uwchben blaenau Gwy rhwng Rhaeadr a Llanfair-ym-Muallt; mae’r sôn cynharaf am Drwyth yng Ngwarchan Cynfelyn o’r 7fed ganrif yn Llyfr Aneirin.
Carn Gafallt
Gadawodd Cabal ôl ei bawen mewn carreg ym Muellt, a gosodir y garnedd ar Garn Gafallt, bryn tua 1,530 troedfedd uwchben blaenau Gwy rhwng Rhaeadr a Llanfair-ym-Muallt.FfynhonnellTwrch Trwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Y baedd mawr a heliodd Arthur yn Culhwch ac Olwen, o Iwerddon drwy Gymru, at Aber Hafren, ac ymlaen i Gernyw; mae Mirabilia’r Historia Brittonum yn sôn am Arthur yn hela’r baedd Troit gyda’i gi Cabal, a adawodd ôl pawen yn y graig ym Muellt; gosododd Ruth Roberts y garnedd ar Garn Gafallt, bryn tua 1,530 troedfedd uwchben blaenau Gwy rhwng Rhaeadr a Llanfair-ym-Muallt; mae’r sôn cynharaf am Drwyth yng Ngwarchan Cynfelyn o’r 7fed ganrif yn Llyfr Aneirin.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf