Hanes Cymru / Chwedlau

Tregaron · Rhandirmwyn

Twm Siôn Cati

Mae dyn cyfrwysaf Ceredigion yn trechu’r barus, yn cuddio mewn ogof uwchben y Tywi, ac yn diweddu’n ŵr bonheddig uchel ei barch.

Llun: Twm Siôn Cati · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn Nhregaron y magwyd Twm Siôn Cati, mab Catrin, ac o’i blentyndod roedd yn sydynach na neb yng Ngheredigion. Dywed y chwedlau na ladratodd erioed oddi ar y tlawd. Chwaraeai ei driciau ar y balch, y barus a’r twyllwyr, a châi ei garu am hynny gan bobl gyffredin y bryniau.

Unwaith, mewn ffair, cododd Twm grochan haearn o stondin masnachwr. ‘Mae twll yn hwn,’ meddai. ‘Nac oes,’ meddai’r masnachwr. ‘Oes,’ meddai Twm, ‘a gallaf ei brofi. Rhowch eich pen i mewn ac edrych.’ Rhoddodd y masnachwr y crochan dros ei ben a chraffu o’i gwmpas. ‘Does dim twll o gwbl,’ meddai ei lais o’r tu mewn. ‘Sut cawsoch chi eich pen i mewn, ’te?’ meddai Twm. Erbyn i’r masnachwr ei dynnu i ffwrdd, roedd Twm a’r crochan wedi mynd.

Pan ddeuai gwŷr y siryf ar ei ôl, diflannai Twm i ogof yn uchel ar glogwyn coediog uwchben afon Tywi, ger Rhandirmwyn, lle na allai neb ond un a wyddai’r ffordd ei gyrraedd. Roedd yn feistr ar ymddieithrio, a mwy nag unwaith cyfarfu â’r dynion a’i heliai ar y ffordd a’u hanfon i’r cyfeiriad anghywir.

Yn y diwedd, medd y chwedlau, enillodd Twm galon aeres gyfoethog o ddyffryn Tywi, cael pardwn llawn, ac ymsefydlu’n ŵr bonheddig ac yn ynad, yr un mor uchel ei barch ag y bu unwaith dan helfa. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn ŵr dysgedig, yn llunio achau boneddigion Cymru.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Thomas Jones o Borth-y-ffynnon ger Tregaron oedd Twm Siôn Cati, a anwyd ym mis Awst 1532 yn ôl dyddiadur John Dee, yn dirfeddiannwr, ysgolhaig, achyddwr a bardd.

Ei eniAwst 1532
Ei lawysgrifau cyntaftua 1570
Stiward Caron1601

Cyfaill John Dee

Ymwelodd â’r ysgolhaig John Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a galwai Dee ef yn ‘fy nghefnder’ yn eu llythyrau.

Ceidwad yr achau

Mae ei lawysgrifau, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn dechrau tua 1570, a bu’n helpu George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Arodwyr gydag achau teuluoedd Cymru.

Gweddw Ystrad-ffin

Dywed y straeon iddo guddio mewn ogof ar Fryn Dinas tra oedd yn caru gweddw Ystrad-ffin. Yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Aberhonddu.

Yr ogof heddiw

Mae llwybr serth yn dringo at yr ogof yng ngwarchodfa Gwenffrwd-Dinas yr RSPB ger Rhandirmwyn, lle mae’r Tywi’n cwrdd â’r Doethie rhwng hen goed derw, gyda gwybedogion brith a barcutiaid coch. Disgrifiodd T. J. Llewelyn Prichard yr ogof yn llawn yn ei lyfr yn 1828.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf