

Tregaron · Rhandirmwyn
Twm Siôn Cati
Mae dyn cyfrwysaf Ceredigion yn trechu’r barus, yn cuddio mewn ogof uwchben y Tywi, ac yn diweddu’n ŵr bonheddig uchel ei barch.
Llun: Twm Siôn Cati · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn Nhregaron y magwyd Twm Siôn Cati, mab Catrin, ac o’i blentyndod roedd yn sydynach na neb yng Ngheredigion. Dywed y chwedlau na ladratodd erioed oddi ar y tlawd. Chwaraeai ei driciau ar y balch, y barus a’r twyllwyr, a châi ei garu am hynny gan bobl gyffredin y bryniau.
Unwaith, mewn ffair, cododd Twm grochan haearn o stondin masnachwr. ‘Mae twll yn hwn,’ meddai. ‘Nac oes,’ meddai’r masnachwr. ‘Oes,’ meddai Twm, ‘a gallaf ei brofi. Rhowch eich pen i mewn ac edrych.’ Rhoddodd y masnachwr y crochan dros ei ben a chraffu o’i gwmpas. ‘Does dim twll o gwbl,’ meddai ei lais o’r tu mewn. ‘Sut cawsoch chi eich pen i mewn, ’te?’ meddai Twm. Erbyn i’r masnachwr ei dynnu i ffwrdd, roedd Twm a’r crochan wedi mynd.
Pan ddeuai gwŷr y siryf ar ei ôl, diflannai Twm i ogof yn uchel ar glogwyn coediog uwchben afon Tywi, ger Rhandirmwyn, lle na allai neb ond un a wyddai’r ffordd ei gyrraedd. Roedd yn feistr ar ymddieithrio, a mwy nag unwaith cyfarfu â’r dynion a’i heliai ar y ffordd a’u hanfon i’r cyfeiriad anghywir.
Yn y diwedd, medd y chwedlau, enillodd Twm galon aeres gyfoethog o ddyffryn Tywi, cael pardwn llawn, ac ymsefydlu’n ŵr bonheddig ac yn ynad, yr un mor uchel ei barch ag y bu unwaith dan helfa. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn ŵr dysgedig, yn llunio achau boneddigion Cymru.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Thomas Jones o Borth-y-ffynnon ger Tregaron oedd Twm Siôn Cati, a anwyd ym mis Awst 1532 yn ôl dyddiadur John Dee, yn dirfeddiannwr, ysgolhaig, achyddwr a bardd.FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.
| Ei eni | Awst 1532FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad. |
|---|---|
| Ei lawysgrifau cyntaf | tua 1570FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad. |
| Stiward Caron | 1601FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad. |
Cyfaill John Dee
Ymwelodd â’r ysgolhaig John Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a galwai Dee ef yn ‘fy nghefnder’ yn eu llythyrau.FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.
Ceidwad yr achau
Mae ei lawysgrifau, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn dechrau tua 1570, a bu’n helpu George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Arodwyr gydag achau teuluoedd Cymru.FfynonellauJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.
Gweddw Ystrad-ffin
Dywed y straeon iddo guddio mewn ogof ar Fryn Dinas tra oedd yn caru gweddw Ystrad-ffin. Yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Aberhonddu.FfynonellauTwm Sion Catti’s Cave, Ystrad-ffin (NPRN 120251) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Ogof ar ochr ogledd-orllewinol Bryn Dinas ger Ystrad-ffin, a ddringir yn serth, gyda mynedfa gul rhwng dwy graig a thramwyfa fel simnai; dywedir i Twm guddio yno tra oedd yn caru gweddw Ystrad-ffin; mae llyfr T. J. Ll. Prichard yn 1828 yn ei disgrifio’n llawn; hoff wibdaith yn y 19eg ganrif, ac yng ngwarchodfa Gwenffrwd-Dinas yr RSPB heddiw.Jones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.
Yr ogof heddiw
Mae llwybr serth yn dringo at yr ogof yng ngwarchodfa Gwenffrwd-Dinas yr RSPB ger Rhandirmwyn, lle mae’r Tywi’n cwrdd â’r Doethie rhwng hen goed derw, gyda gwybedogion brith a barcutiaid coch. Disgrifiodd T. J. Llewelyn Prichard yr ogof yn llawn yn ei lyfr yn 1828.FfynonellauRSPB Gwenffrwd-Dinas, Rhandirmwyn ↗Cyngor Sir Caerfyrddin (Saesneg)Taith gerdded o 3.2 km gyda llwybr serth at ogof Twm Siôn Cati; mae’r Tywi’n cwrdd â’r Doethie mewn pwll dwfn; hen goed derw gyda chennau a mwsoglau prin; gwybedog brith, telor y coed, tingoch a barcud coch.Twm Sion Catti’s Cave, Ystrad-ffin (NPRN 120251) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Ogof ar ochr ogledd-orllewinol Bryn Dinas ger Ystrad-ffin, a ddringir yn serth, gyda mynedfa gul rhwng dwy graig a thramwyfa fel simnai; dywedir i Twm guddio yno tra oedd yn caru gweddw Ystrad-ffin; mae llyfr T. J. Ll. Prichard yn 1828 yn ei disgrifio’n llawn; hoff wibdaith yn y 19eg ganrif, ac yng ngwarchodfa Gwenffrwd-Dinas yr RSPB heddiw.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llynnoedd, cewri a’r Tylwyth Teg
0 / 7Tiroedd dan y dŵr, morynion y llyn, angenfilod a chadair ar fynydd.
1/7Cantre’r Gwaelod Bae Ceredigion · Cardigan BayLF
2/7Morwyn Llyn y Fan Fach Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinET
3/7Elidyr a’r Tylwyth Teg Abertawe · SwanseaAA
4/7Afanc Llyn yr Afanc Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriCI
5/7Cadair Idris Cadair Idris, MeirionnyddGH
6/7Gelert, y ci ffyddlon Beddgelert, GwyneddTH
7/7Twm Siôn Cati Tregaron · RhandirmwynYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf