Hanes Cymru / Chwedlau

Beddgelert, Gwynedd

Gelert, y ci ffyddlon

Tywysog, ei hoff gi, a chamgymeriad na ellid ei ddadwneud.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd gan y Tywysog Llywelyn gi o’r enw Gelert, y cyflymaf a’r dewraf o’i holl helgwn. Un bore aeth y tywysog allan i hela, ond nid oedd golwg o Gelert yn unman, ac aeth Llywelyn hebddo.

Pan ddaeth adref, neidiodd Gelert allan i’w gyfarfod, a safn y ci’n goch gan waed. Rhedodd y tywysog i’r ystafell lle cysgai ei fab bychan. Roedd y crud wedi’i ddymchwel, y blancedi’n rhacs ac yn waedlyd, a’r plentyn wedi mynd. Mewn galar a dicter tynnodd Llywelyn ei gleddyf a’i wthio i ystlys y ci.

Wrth i Gelert udo, atebodd cri baban. Cododd Llywelyn y crud a chael ei fab oddi tano, yn ddianaf. Wrth ei ymyl gorweddai corff blaidd mawr, wedi’i ladd gan Gelert. Ni wenodd y tywysog byth wedyn, meddir. Claddodd y ci’n anrhydeddus ar lan yr afon, a Beddgelert yw enw’r lle.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Daw enw Beddgelert, fel y derbynnir bellach, o sant cynnar, Celert, ac mae stori Llywelyn ab Iorwerth a’i gi ffyddlon wedi’i gosod yn yr 1100au neu’r 1200au.

Cofnod cyntaf o’r enwBekelert, 1258
Cerdd Spencertua 1800
Wild Wales1862

Sant Celert

Ymsefydlodd Sant Gelert yma yn yr 700au, ac roedd eglwys y Santes Fair, rhannau ohoni o’r 1100au, unwaith yn rhan o fynachlog Awstinaidd.

Y bedd yn y ddôl

Ar ddiwedd y 1700au cododd David Prichard, tafarnwr Gwesty’r Afr, y twmpath yn y ddôl, ac mae dwy garreg lechen arno, un yn Gymraeg ac un yn Saesneg, yn adrodd y stori wrth bob ymwelydd.

Beth Gêlert

Rhoddodd cerdd William Robert Spencer, ‘Beth Gêlert; or, the Grave of the Greyhound’, a ysgrifennwyd tua 1800, y stori ar gân yn Saesneg, a chafodd George Borrow hi’n adnabyddus pan ysgrifennodd Wild Wales yn 1862.

Rupert a’r rheilffordd

Bu Alfred Bestall yn byw am flynyddoedd wrth droed Mynydd Sygun, lle ysgrifennodd a darlunio straeon Rupert Bear, ac agorodd Rheilffordd Ucheldir Cymru, wedi’i hadfer, ei gorsaf yma ym mis Ebrill 2009.

Llun: Bleiddgi Gwyddelig, y math o helgi mawr a gadwai’r tywysogion. Ffotograff: Airwolfhound, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf