Hanes Cymru / Chwedlau

Cadair Idris, Meirionnydd

Cadair Idris

Eisteddai cawr o fardd ar y mynydd hwn i ddarllen y sêr. Treuliwch noson arno, a dewch i lawr yn fardd, neu’n wallgof.

Llun: Llyn Cau yn ei gwm rhewlifol dwfn dan glogwyni Cadair Idris · NotFromUtrecht, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Amser maith yn ôl roedd y cawr Idris yn byw ymhlith mynyddoedd Meirionnydd. Roedd yn gawr o feddwl yn ogystal ag o gorff: yn fardd, yn athronydd ac yn wyliwr y sêr. Ar nosweithiau clir dringai i’r grib uchel uwchlaw’r môr ac eistedd mewn pant mawr o graig, ei gadair, i ddarllen y nefoedd.

Unwaith, wrth gerdded i lawr y mynydd, teimlodd dair carreg fach yn ei esgid. Ysgydwodd hwy allan, a thri chlogfaen mawr oeddent, sy’n gorwedd hyd heddiw ger llyn bach ar y llethrau, a elwir Llyn y Tri Greyenyn.

Dan y copa mae Llyn Cau, yn dywyll a dwfn yn ei bant dan y clogwyni. Dywedir nad oes gwaelod iddo, a bod anghenfil yn byw ynddo a dynnodd nofiwr ifanc i lawr unwaith. Ac ar nosweithiau stormus, meddir, mae Cŵn Annwn yn rhedeg dros y grib, yn wyn â chlustiau cochion, yn hela eneidiau gyda Gwyn ap Nudd.

Ond dyma ddywediad enwocaf y mynydd. Pwy bynnag a dreulia noson ar ei ben ei hun ar gopa Cadair Idris, fe ddaw i lawr yn y bore naill ai’n fardd, neu’n wallgof. Mae llawer wedi rhoi cynnig arni, i weld pa un.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Mae traddodiad Cymru’n cysylltu enw Cadair Idris ag Idris ap Gwyddno, rheolwr Meirionnydd yn y 600au, a enillodd frwydr yn erbyn y Gwyddelod ar y mynydd.

Penygadair893 m
Gwarchodfa natur1957
Taith Mary Jones1800

Idris Gawr a Llyn Cau

Mae rhai achau o’r Oesoedd Canol yn ei alw’n Idris Gawr. Islaw’r copa mae Llyn Cau mewn pant dwfn a naddwyd gan rewlif peiran, ac mae planhigion arctig-alpaidd fel y tormaen porffor yn tyfu ar y creigiau.

Bardd neu wallgof

Dywedir y bydd pwy bynnag a gysgo ar ei ben ei hun ar y mynydd yn deffro’n wallgof neu’n fardd, dywediad sy’n dod mae’n debyg o feirdd a gysgai yno i geisio awen. Cofnododd Edward Lhuyd yr un gred am garreg Taliesin yng Ngheredigion.

Mary Jones a’i Beibl

Yn 1800 cerddodd Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant, wrth droed y mynydd, 25 milltir i’r Bala i brynu Beibl, a bu ei thaith yn un o’r prif resymau dros sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor yn 1804.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf