
Abertawe · Swansea
Elidyr a’r Tylwyth Teg
Mae bachgen yn rhedeg i ffwrdd o’i wersi ac yn cael ei arwain dan ddaear i wlad y tylwyth teg.
Llun: Llyn Idwal dan Slabiau Idwal a chlogwyni Cwm Idwal · Ioanp1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Pan oedd Elidyr yn ddeuddeg oed ac yn dysgu ei lythrennau, rhedodd i ffwrdd o’i wersi a chuddio mewn pant dan lan afon. Bu yno ddeuddydd heb fwyd pan ymddangosodd dau ddyn bach a dweud, ‘Tyrd gyda ni, ac fe awn â thi i wlad yn llawn chwaraeon a hyfrydwch.’
Arweiniasant ef ar hyd llwybr tywyll dan ddaear, ac allan i wlad hardd o afonydd a dolydd a choedydd. Ond gwlad dywyll oedd hi, oherwydd ni thywynnai’r haul yno byth, ac roedd y nosweithiau’n ddu heb leuad na sêr. Roedd y bobl yn fach iawn, â gwallt golau hir dros eu hysgwyddau, a marchogent geffylau bychain heb fod yn fwy na milgwn. Ni fwytaent na chig na physgod, ond byw ar laeth, wedi’i wneud yn seigiau â blas saffrwm arnynt. Ni thyngent lw byth, ac roedd yn gas ganddynt gelwydd yn fwy na dim.
Dygwyd Elidyr gerbron eu brenin, a chwaraeodd gyda mab y brenin, a dysgu eu hiaith. Yn aml âi yn ôl i fyny’r llwybr i ymweld â’i fam, a dweud y cwbl wrthi. Un diwrnod gofynnodd hi iddo ddod â pheth o’u haur iddi. Cymerodd bêl aur y chwaraeai mab y brenin â hi, a rhedeg â hi i fyny’r llwybr i dŷ ei fam. Rhedodd dau o’r bobl fach ar ei ôl, ac wrth ddrws ei fam baglodd. Cipiasant y bêl o’i law a diflannu, gan edrych arno’n ddirmygus.
Ni chafodd hyd i’r llwybr byth wedyn. Am flwyddyn gyfan chwiliodd lan yr afon am yr agoriad, ond roedd wedi mynd. Tyfodd Elidyr yn ddyn, a daeth yn offeiriad, a byw i fod yn hen ŵr. Ond pryd bynnag yr adroddai’r stori, wylai.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Cofnododd Gerallt Gymro’r stori hon am Elidyr yn ei Daith drwy Gymru, wedi iddo deithio drwy’r wlad yn 1188.FfynonellauThe Itinerary through Wales, book I, chapter 8: Elidorus ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Roedd yr offeiriad Elidorus yn llanc deuddeg oed yn dysgu darllen pan ddigwyddodd; siaradai Dafydd II, esgob Tyddewi, ag ef pan oedd yn hen ŵr; am ddŵr dywedent ‘Ydor ydorum’, am halen ‘Halgein ydorum’, a sylwa Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr.Gerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223.
| Taith Gerallt | 1188FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223. |
|---|---|
| Oed Elidyr | deuddegFfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter 8: Elidorus ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Roedd yr offeiriad Elidorus yn llanc deuddeg oed yn dysgu darllen pan ddigwyddodd; siaradai Dafydd II, esgob Tyddewi, ag ef pan oedd yn hen ŵr; am ddŵr dywedent ‘Ydor ydorum’, am halen ‘Halgein ydorum’, a sylwa Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr. |
| British Goblins | 1880FfynhonnellTylwyth Teg ↗Wikipedia (Saesneg)Cymraeg Canol am ‘Deulu Teg’, yr enw Cymraeg mwyaf cyffredin ar y bobl fach; yn y de hefyd Bendith y Mamau; maent yn dawnsio ac yn gwneud cylchoedd y tylwyth teg; Gwragedd Annwn yw gwragedd y llynnoedd a’r nentydd, ac ni ddylai haearn gyffwrdd â morwyn o’r tylwyth teg sy’n priodi dyn; rhannodd Wirt Sikes hwy’n bum math yn British Goblins (1880). |
Elidyr a’r esgob
Llanc deuddeg oed yn dysgu darllen oedd Elidyr pan ddigwyddodd, ac yn ei henaint byddai Dafydd II, esgob Tyddewi, yn siarad ag ef am y peth.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter 8: Elidorus ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Roedd yr offeiriad Elidorus yn llanc deuddeg oed yn dysgu darllen pan ddigwyddodd; siaradai Dafydd II, esgob Tyddewi, ag ef pan oedd yn hen ŵr; am ddŵr dywedent ‘Ydor ydorum’, am halen ‘Halgein ydorum’, a sylwa Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr.
Geiriau fel y Roeg
Cofiai Elidyr mai ‘Ydor ydorum’ a ddywedai’r bobl fach am ddŵr, a ‘Halgein ydorum’ am halen. Sylwodd Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter 8: Elidorus ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Roedd yr offeiriad Elidorus yn llanc deuddeg oed yn dysgu darllen pan ddigwyddodd; siaradai Dafydd II, esgob Tyddewi, ag ef pan oedd yn hen ŵr; am ddŵr dywedent ‘Ydor ydorum’, am halen ‘Halgein ydorum’, a sylwa Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr.
Y Teulu Teg
Tylwyth Teg yw’r enw Cymraeg mwyaf cyffredin ar y bobl fach, ac yn y de fe’u gelwid hefyd yn Fendith y Mamau. Maent yn dawnsio mewn cylchoedd, a Gwragedd Annwn yw gwragedd y llynnoedd a’r nentydd.FfynhonnellTylwyth Teg ↗Wikipedia (Saesneg)Cymraeg Canol am ‘Deulu Teg’, yr enw Cymraeg mwyaf cyffredin ar y bobl fach; yn y de hefyd Bendith y Mamau; maent yn dawnsio ac yn gwneud cylchoedd y tylwyth teg; Gwragedd Annwn yw gwragedd y llynnoedd a’r nentydd, ac ni ddylai haearn gyffwrdd â morwyn o’r tylwyth teg sy’n priodi dyn; rhannodd Wirt Sikes hwy’n bum math yn British Goblins (1880).
Craig y Ddinas
Mae traddodiad Cymru’n gosod y Tylwyth Teg yng Nghraig y Ddinas ym mlaen Cwm Nedd, a rhannodd Wirt Sikes hwy’n bum math yn ei British Goblins yn 1880.FfynonellauCraig y Ddinas ↗Wikipedia (Saesneg)Penrhyn o galchfaen Carbonifferaidd tua 1 km i’r dwyrain o Bontneddfechan, ym mlaen Cwm Nedd, rhwng Mellte a Sychryd; wedi’i enwi o’r fryngaer o Oes yr Haearn ar ei ben, gyda dau ragfur calchfaen yn gwarchod y dwyrain a’r gogledd; o’r silica a gafwyd yno yn yr 1780au y gwnaed bricsen dân Dinas William Weston Young, a werthwyd ar draws y byd; mae Twll Wil, a elwir hefyd yn Ogof Arthur, ychydig dan 400 m o hyd; un o’r mannau lle dywedir bod rhyfelwyr Arthur yn aros, ac mae traddodiad Cymru’n gosod y Tylwyth Teg yma hefyd.Tylwyth Teg ↗Wikipedia (Saesneg)Cymraeg Canol am ‘Deulu Teg’, yr enw Cymraeg mwyaf cyffredin ar y bobl fach; yn y de hefyd Bendith y Mamau; maent yn dawnsio ac yn gwneud cylchoedd y tylwyth teg; Gwragedd Annwn yw gwragedd y llynnoedd a’r nentydd, ac ni ddylai haearn gyffwrdd â morwyn o’r tylwyth teg sy’n priodi dyn; rhannodd Wirt Sikes hwy’n bum math yn British Goblins (1880).
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llynnoedd, cewri a’r Tylwyth Teg
0 / 7Tiroedd dan y dŵr, morynion y llyn, angenfilod a chadair ar fynydd.
1/7Cantre’r Gwaelod Bae Ceredigion · Cardigan BayLF
2/7Morwyn Llyn y Fan Fach Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinET
3/7Elidyr a’r Tylwyth Teg Abertawe · SwanseaAA
4/7Afanc Llyn yr Afanc Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriCI
5/7Cadair Idris Cadair Idris, MeirionnyddGH
6/7Gelert, y ci ffyddlon Beddgelert, GwyneddTH
7/7Twm Siôn Cati Tregaron · RhandirmwynYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf