Yn 461 cyfarfu wyth esgob yn Tours, ar afon Loire, a llofnodi penderfyniadau eu cyngor. Yr olaf i lofnodi oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, ‘esgob y Brythoniaid’. Dyma’r arwydd ysgrifenedig cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad dros y môr a ddeuai’n Llydaw.FfynhonnellCouncil of Tours ↗Wikipedia, o weithredoedd y cyngor (Saesneg)Yr olaf o’r wyth esgob i lofnodi canonau 461 oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, esgob y Brythoniaid.
| Pryd | 461 |
|---|---|
| Ble | Tours, yng Ngâl |
| Pwy | Mansuetus, esgob y Brythoniaid |
Pobl dros y môr#
Mae ei deitl yn enwi pobl, nid dinas: roedd gan y Brythoniaid a ymsefydlodd dros y môr eu hesgob eu hunain. Mae Gildas, a ysgrifennai yn y ganrif nesaf, yn sôn am Frythoniaid a hwyliodd dros y moroedd, a dim ond ychydig flynyddoedd wedi cyngor Tours daeth brenin y Brythoniaid, Riothamus, â byddin o ddeuddeng mil o wŷr i Âl.FfynonellauCouncil of Tours ↗Wikipedia, o weithredoedd y cyngor (Saesneg)Yr olaf o’r wyth esgob i lofnodi canonau 461 oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, esgob y Brythoniaid.On the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.The Origin and Deeds of the Goths (Getica), by Jordanes, sections 237–238 ↗cyfieithiad Saesneg Charles C. Mierow, 1915 (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 551: daeth Riotimus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr ar hyd y Cefnfor i gynorthwyo’r ymerawdwr Anthemius yn erbyn Euric.
Rhoddodd Brythoniaid Armorica enw newydd i’r wlad, Llydaw, ac iaith newydd, y Llydaweg, chwaer y Gymraeg. Hwyliai’r seintiau a ddaeth wedyn, Samson, Padarn, Teilo a Gildas yn eu plith, ar draws yr un môr.
Cyngor 461#
Galwyd y cyngor gan Perpetuus, esgob Tours, i gywiro ffyrdd bydol clerigwyr Gâl. Wrth ochr Mansuetus eisteddai Athenius, esgob Rennes, cymydog agos i Frythoniaid Armorica, Leo o Bourges a Victurius o Le Mans.FfynhonnellCouncil of Tours ↗Wikipedia, o weithredoedd y cyngor (Saesneg)Yr olaf o’r wyth esgob i lofnodi canonau 461 oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, esgob y Brythoniaid. Ganrif yn ddiweddarach roedd Eglwys y Brythoniaid yn dal i ddilyn ei ffordd ei hun: pan gyfarfu cyngor arall yn Tours yn 567, arhosodd esgobion Llydaw draw, am fod esgob Tours yn hawlio awdurdod drostynt.FfynhonnellCouncil of Tours ↗Wikipedia, o weithredoedd y cyngor (Saesneg)Yr olaf o’r wyth esgob i lofnodi canonau 461 oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, esgob y Brythoniaid.
Teulu a groesodd y môr#
Mae Bucheddau seintiau Llydaw yn cofio’r teuluoedd a groesodd yn y blynyddoedd hynny. Hwyliodd Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron i Armorica i ddianc rhag pla, a sefydlodd eu mab Gwenole, a anwyd tua 460, abaty mawr Landévennec, i’r de o Brest. Yn ŵr ifanc dyheai Gwenole am fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu ei abaty. Fe’i magwyd yn Ploufragan, ger Saint-Brieuc, gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut a’i chwaer Creirwy, a’i ddysgu gan Budoc ar ynys fach Lavret.FfynhonnellWinwaloe ↗Wikipedia (Saesneg)Winwaloe (Llydaweg Gwenole, Ffrangeg Guénolé; tua 460 hyd 3 Mawrth 532), sylfaenydd ac abad cyntaf Abaty Landévennec, i’r de o Brest; mab Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron, a groesodd i Lydaw i ddianc rhag y pla; ganed tua 460, yn Plouguin ger Saint-Pabu yn ôl pob golwg; magwyd yn Ploufragan ger Saint-Brieuc gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut, ac ymunodd chwaer, Creirwy, a hanner brawd, Cadfan, â hwy wedyn; dysgwyd gan Budoc ar ynys Lavret ger Paimpol; yn ŵr ifanc dymunai fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu abaty; gydag un ar ddeg o ddisgyblion Budoc gwnaeth fynachlog fach ar Île de Tibidy, ac wedi tair blynedd croesodd i lan bellaf yr aber i sefydlu Landévennec; bu farw yno ar 3 Mawrth 532; ffodd ei fynaich gyda’i gorff rhag y Llychlynwyr yn 914; nawddsant Saint-Guénolé ym Mhenmarch; yng Nghernyw nawddsant Landewednack, Gunwalloe, Tremaine a Poundstock, East Portlemouth yn Nyfnaint a dau gapel coll yng Nghymru, gyda St Twynnells yn Sir Benfro a Llanwarw yn Sir Fynwy efallai yn eiddo iddo unwaith; creiriau bychain yng Nghaerwysg, Glastonbury, Abingdon a Waltham; gŵyl 28 Ebrill yng Nghernyw. Daeth hyd yn oed enwau’r wlad newydd o’r hen: mae arfordir Domnonée yn Llydaw yn cymryd ei enw o Ddyfnaint, Dumnonia, yn ne-orllewin Prydain.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Seintiau o Gymru#
Yn y ganrif nesaf daeth saith sant sylfaenol Llydaw, ac roedd sawl un ohonynt yn wŷr o Gymru. Sefydlodd Samson, a anwyd yn Nyfed ac a ddysgwyd gan Illtud, y fynachlog yn Dol, a’i wneud yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf. Rhoddodd Malo, a anwyd yn Llancarfan yn ôl pob tebyg, ei enw i Saint-Malo.FfynhonnellSaint Malo (saint) ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Malo (hefyd Maclou, Maloù, Lladin Maclovius neu Machutus, tua 520 hyd 621), Cymro a sefydlodd Saint-Malo yn Llydaw ac un o saith sant sylfaenol Llydaw; efallai fod ei enw’n dod o’r Hen Lydaweg mach, ‘gwystl’, a lou, ‘disglair’; ganed yn Llancarfan tua 520 yn ôl pob tebyg, mab Dervel, chwaer Amwn Ddu, a chefnder i Samson; fe’i magwyd yn yr abaty, ei ordeinio’n offeiriad a’i wneud yn bregethwr; mae’n adnabyddus am ei ran ym mordaith Brendan y Mordwywr, a daeth yn hoff ddisgybl iddo, ac mae Mordaith Sant Brendan yn adrodd sut y cawsant Ynys y Gwynfydedig; ar ail fordaith dywedir iddynt ymweld â Cézembre, Orkney ac ynysoedd gogledd yr Alban; yn Aleth gwasanaethodd dan feudwy o’r enw Aaron, ac wedi marw Aaron yn 544 rheolodd y fro a elwid wedyn yn Saint-Malo a’i gysegru’n esgob cyntaf Aleth, Saint-Servan heddiw; yn ei henaint gadawodd, ond ymbiliodd y bobl arno i ddychwelyd a daeth yn ôl; bu farw ar fordaith o Aleth i Archambiac, ger Archingeay yn Saintonge; mae Saint-Malo yn un o saith cam y Tro Breizh; daw’r enw Sbaeneg ar Ynysoedd Falkland, Islas Malvinas, drwy’r Ffrangeg Îles Malouines, a enwyd yn 1764 ar ôl morwyr Saint-Malo; mae Eglwys Gadeiriol Pontoise a Phriordy Lesmahagow wedi’u cysegru iddo, a San Macuto yn Rhufain; nawddsant St Maughans a Llanfaenor yn Sir Fynwy a Llanfechell ym Môn. Cofir Briog, brodor o Geredigion, yn Saint-Brieuc, a chododd Padarn fynachlog yn Vannes.FfynonellauBrioc ↗Wikipedia (Saesneg)Un o saith sant sefydlu Llydaw; yr eglwys yn Llandyfrïog yng Ngheredigion wedi’i chysegru iddo gyntaf; eglwys yn Rothesay ar Bute a Ffair St Bruix; y fynachlog yn Sant-Brieg a’i gladdu yn ei eglwys gadeiriol; symudwyd ei greiriau i Angers yn 865 a dychwelwyd rhan i Sant-Brieg yn 1210, lle cedwir ei fodrwy; Sant-Brieg wedi’i gefeillio ag Aberystwyth ers 1974, gyda Boulevard St Brieuc yn y dref; St Breock yng Nghernyw; gŵyl 1 Mai.Paternus of Vannes (Padarn) ↗Wikipedia (Saesneg)Padarn (Paternus; Llydaweg Padern; bu farw tua 550), abad-esgob o ddechrau’r chweched ganrif a sefydlodd Eglwys Sant Padarn yng Ngheredigion; ymddengys mai’r un gŵr yw â Sant Paternus o Avranches, a chododd fynachlog yng Ngwened a chyfrifir ef yn un o saith sant sylfaenol Llydaw; yn ôl ei Fuchedd daeth gyda’i gefnder Cadfan a chymdeithas o fynaich i Brydain tua 524, astudiodd yn ysgol Illtud, a sefydlu mynachlog Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth, a ddaeth yn sedd esgobaeth newydd ac yntau’n esgob cyntaf iddi; tawelodd ei sancteiddrwydd fyddinoedd dau frenin yn Iwerddon; rhoddodd Maelgwn Gwynedd, wedi’i iacháu ar ôl gofyn ei faddeuant, y tir o aber Rheidol hyd at flaen Clarach ac ar hyd Clarach i’r môr i’w gymuned; gyda Dewi a Theilo aeth i Gaersalem i’w wneud yn esgob gan y patriarch, ac ar y ffordd cawsant ddawn ieithoedd; rhoddodd y patriarch ffon a thiwnig wedi’i gwehyddu’n gain i Badarn; wedi dychwelyd rhanasant y wlad yn dair esgobaeth; gŵyl 16 Ebrill; eglwysi yn Llanbadarn Fawr, Llanberis a thair ym Maesyfed; mae Athrofa Padarn Sant yn hyfforddi gweinidogion yr Eglwys yng Nghymru. Rhoddwyd Gildas, a ddysgwyd gan Illtud, i orffwys yn Rhuys.FfynhonnellGildas ↗Wicipedia CymraegBu farw 29 Ionawr 570; gelwid ef yn Gildas Sapiens, Gildas Ddoeth; Gildas fab Caw yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg; Buchedd mynach o Ruys: mab Caw, a anfonwyd i’w ddysgu gan Illtud gyda Samson a Paul Aurelian, yna i Iwerddon; yn ôl ei ddymuniad rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw, a thri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yn Ruys.
Cynan, sylfaenydd Llydaw#
Rhoddodd traddodiad Cymru sylfaenydd ei hun i’r Brydain newydd dros y môr: Cynan Meiriadog, brawd Elen yn Breuddwyd Macsen. Mae Buchedd Sant Gurthiern, a gopïwyd yn Kemperle ar ddechrau’r ddeuddegfed ganrif, yn enwi Cynan fab Eudaf Hen fel sylfaenydd Llydaw.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach. Yn y gerdd Armes Prydein addewir y daw Cynan yn ôl gyda Chadwaladr i ryddhau’r Brythoniaid, ac olrheiniai teulu mawr Rohan yn Llydaw eu llinach yn falch yn ôl ato.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.
Ffynonellau a darllen pellach






