Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

461 OC

Esgob y Brythoniaid yng Ngâl

Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

Llun: Eglwys gadeiriol Saint-Gatien yn Tours, dinas cyngor 461. Mae’r adeilad yn llawer diweddarach. · Goldmund100, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

461 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 461 cyfarfu wyth esgob yn Tours, ar afon Loire, a llofnodi penderfyniadau eu cyngor. Yr olaf i lofnodi oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, ‘esgob y Brythoniaid’. Dyma’r arwydd ysgrifenedig cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad dros y môr a ddeuai’n Llydaw.

Pryd461
BleTours, yng Ngâl
PwyMansuetus, esgob y Brythoniaid

Pobl dros y môr#

Mae ei deitl yn enwi pobl, nid dinas: roedd gan y Brythoniaid a ymsefydlodd dros y môr eu hesgob eu hunain. Mae Gildas, a ysgrifennai yn y ganrif nesaf, yn sôn am Frythoniaid a hwyliodd dros y moroedd, a dim ond ychydig flynyddoedd wedi cyngor Tours daeth brenin y Brythoniaid, Riothamus, â byddin o ddeuddeng mil o wŷr i Âl.

Rhoddodd Brythoniaid Armorica enw newydd i’r wlad, Llydaw, ac iaith newydd, y Llydaweg, chwaer y Gymraeg. Hwyliai’r seintiau a ddaeth wedyn, Samson, Padarn, Teilo a Gildas yn eu plith, ar draws yr un môr.

Cyngor 461#

Galwyd y cyngor gan Perpetuus, esgob Tours, i gywiro ffyrdd bydol clerigwyr Gâl. Wrth ochr Mansuetus eisteddai Athenius, esgob Rennes, cymydog agos i Frythoniaid Armorica, Leo o Bourges a Victurius o Le Mans. Ganrif yn ddiweddarach roedd Eglwys y Brythoniaid yn dal i ddilyn ei ffordd ei hun: pan gyfarfu cyngor arall yn Tours yn 567, arhosodd esgobion Llydaw draw, am fod esgob Tours yn hawlio awdurdod drostynt.

Teulu a groesodd y môr#

Mae Bucheddau seintiau Llydaw yn cofio’r teuluoedd a groesodd yn y blynyddoedd hynny. Hwyliodd Fracan, tywysog o Ddyfnaint, a’i wraig Gwen Teirbron i Armorica i ddianc rhag pla, a sefydlodd eu mab Gwenole, a anwyd tua 460, abaty mawr Landévennec, i’r de o Brest. Yn ŵr ifanc dyheai Gwenole am fynd i Iwerddon i weld man gorffwys Sant Padrig, ond daeth Padrig ato mewn breuddwyd a dweud wrtho am aros a sefydlu ei abaty. Fe’i magwyd yn Ploufragan, ger Saint-Brieuc, gyda’i frodyr Gwethenoc a Jacut a’i chwaer Creirwy, a’i ddysgu gan Budoc ar ynys fach Lavret. Daeth hyd yn oed enwau’r wlad newydd o’r hen: mae arfordir Domnonée yn Llydaw yn cymryd ei enw o Ddyfnaint, Dumnonia, yn ne-orllewin Prydain.

Seintiau o Gymru#

Yn y ganrif nesaf daeth saith sant sylfaenol Llydaw, ac roedd sawl un ohonynt yn wŷr o Gymru. Sefydlodd Samson, a anwyd yn Nyfed ac a ddysgwyd gan Illtud, y fynachlog yn Dol, a’i wneud yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg. Rhoddodd Malo, a anwyd yn Llancarfan yn ôl pob tebyg, ei enw i Saint-Malo. Cofir Briog, brodor o Geredigion, yn Saint-Brieuc, a chododd Padarn fynachlog yn Vannes. Rhoddwyd Gildas, a ddysgwyd gan Illtud, i orffwys yn Rhuys.

Cynan, sylfaenydd Llydaw#

Rhoddodd traddodiad Cymru sylfaenydd ei hun i’r Brydain newydd dros y môr: Cynan Meiriadog, brawd Elen yn Breuddwyd Macsen. Mae Buchedd Sant Gurthiern, a gopïwyd yn Kemperle ar ddechrau’r ddeuddegfed ganrif, yn enwi Cynan fab Eudaf Hen fel sylfaenydd Llydaw. Yn y gerdd Armes Prydein addewir y daw Cynan yn ôl gyda Chadwaladr i ryddhau’r Brythoniaid, ac olrheiniai teulu mawr Rohan yn Llydaw eu llinach yn falch yn ôl ato.

Cyn ac wedyn

  1. Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

    Cunedda’n dod i Wynedd
  2. Teyrnas Brychan (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

    Mae Brychan yn sefydlu Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn dad i bedwar sant ar hugain, y mae eu henwau ar eglwysi ledled Cymru.

    Teyrnas Brychan
  3. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl
  4. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf