Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 450 OC

Cunedda’n dod i Wynedd

Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

Llun: Morgan a Chunedda mewn Brut y Brenhinedd Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 1400au. · Unknown medieval artist, CC0 · Wikimedia Commons

c. 450 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Olrheiniai brenhinoedd Gwynedd eu llinach i un gŵr: Cunedda Wledig. Dywed yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd tua 829, iddo ddod o Fanaw Gododdin, yn yr Hen Ogledd, gyda’i feibion, a gyrru’r Gwyddelod a ymsefydlodd yno allan o Gymru.

PrydY 400au; cynigiwyd dyddiadau o’r 370au i’r 440au
O bleManaw Gododdin, ger Falkirk heddiw
SefydloddLlinach frenhinol Gwynedd

O’r Gogledd#

Dywed yr Historia i Gunedda a’i ddeuddeg mab ddod o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn Gwynedd deyrnasu, a gyrru’r Scotti o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr. Y Gwyddelod oedd Scotti yr hen awduron.

Bu haneswyr yn dadlau pwy a’i hanfonodd a phryd. Mae rhai’n credu i Facsen Wledig, neu Wrtheyrn yn ddiweddarach, symud Cunedda a’i wŷr i warchod yr arfordir rhag cyrchoedd y Gwyddelod; mae eraill, fel David Dumville, yn amau a fu gan Rufain unrhyw ran yn y peth.

Teulu o deyrnasoedd#

Mae traddodiad Cymru yn dal i’w feibion a’i wyrion roi eu henwau i’r tiroedd a reolent: tir Ceredig yw Ceredigion, a thir Meirion yw Meirionnydd. Priododd Gwawl, merch Coel Hen. Cyfrifid brenhinoedd Gwynedd, o’i orwyr Maelgwn ymlaen, yn ddisgynyddion iddo, ac felly hefyd, yn y diwedd, y Tuduriaid.

Mae marwnad iddo, Marwnad Cunedda, yn Llyfr Taliesin, a gall fod ymhlith yr hynaf o holl gerddi’r Gymraeg. Ger Cydweli mae Allt Cunedda yn cadw’i enw mewn chwedl werin am ei farw.

Teulu ag enwau Rhufeinig#

Mae’r achau’n rhoi enwau Rhufeinig i hynafiaid Cunedda. Ei hen daid oedd Tegid, yn Lladin Tacitus; ei daid Padarn Beisrudd, ‘Padarn y bais goch’, y fantell ysgarlad a wisgai swyddogion Rhufeinig; a’i dad Edern, yn Lladin Aeternus. Mae un hen ddehongliad yn gwneud Padarn yn swyddog Brythonig-Rufeinig a roddwyd yn ben ar y Votadini, pobl y Gododdin, gan Facsen Wledig efallai, a’r swydd yn mynd i Edern ac yna i Gunedda. Y Votadini oedd hynafiaid y Gododdin; trigai eu brenhinoedd ar Traprain Law ac yn Din Eidyn, Caeredin heddiw, a gelwid y bobl o gwmpas Clackmannanshire, wrth ben Moryd Forth, yn Fanaw Gododdin.

Gwarchod y Gogledd#

Am genedlaethau arweiniodd Cunedda a’i hynafiaid y Votadini yn erbyn y Pictiaid a’r Gwyddyl i’r de o Fur Hadrian. Cofid am ei nerth a’i ddewrder, a phriododd Wawl, merch Coel Hen, rheolwr Efrog. Pan ddaeth i’r de, y Gwyddyl a yrrodd allan o ogledd Cymru oedd yr Uí Liatháin, a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Meibion Cunedda#

Mae rhai haneswyr, Sheppard Frere yn eu plith, wedi awgrymu mai Gwrtheyrn a symudodd y Votadini tua’r de, yn y dull Rhufeinig, i warchod yr arfordir. Mae rhestrau ei feibion yn cynnwys Tybion, Ysfael ac Afloeg, yn ogystal â Cheredig a Meirion, a dywedid bod Coel Hen, ei dad-yng-nghyfraith, yn disgyn o Feli Mawr. Mae’r farwnad yn Llyfr Taliesin yn galaru am dywysog o dŷ Cunedda, a syrthiodd mewn brwydr yn erbyn tylwyth Coel Godebog. O’i holl ddisgynyddion y mwyaf oedd Maelgwn, ‘y brenin mawr Mailcun’ yn Hanes y Brythoniaid, a ddaliai’r lle blaenaf ymhlith y brenhinoedd a hanoedd o Gunedda ac a roddodd dir i Gadog, Cybi, Padarn a Thydecho.

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

    Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

    Buddugoliaeth Haleliwia
  2. Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.

    Padrig yn mynd i Iwerddon
  3. Teyrnas Brychan (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

    Mae Brychan yn sefydlu Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn dad i bedwar sant ar hugain, y mae eu henwau ar eglwysi ledled Cymru.

    Teyrnas Brychan
  4. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

    Esgob y Brythoniaid yng Ngâl

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf