Olrheiniai brenhinoedd Gwynedd eu llinach i un gŵr: Cunedda Wledig. Dywed yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd tua 829, iddo ddod o Fanaw Gododdin, yn yr Hen Ogledd, gyda’i feibion, a gyrru’r Gwyddelod a ymsefydlodd yno allan o Gymru.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.Cunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf.
| Pryd | Y 400au; cynigiwyd dyddiadau o’r 370au i’r 440au |
|---|---|
| O ble | Manaw Gododdin, ger Falkirk heddiw |
| Sefydlodd | Llinach frenhinol Gwynedd |
O’r Gogledd#
Dywed yr Historia i Gunedda a’i ddeuddeg mab ddod o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn Gwynedd deyrnasu, a gyrru’r Scotti o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr. Y Gwyddelod oedd Scotti yr hen awduron.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.
Bu haneswyr yn dadlau pwy a’i hanfonodd a phryd. Mae rhai’n credu i Facsen Wledig, neu Wrtheyrn yn ddiweddarach, symud Cunedda a’i wŷr i warchod yr arfordir rhag cyrchoedd y Gwyddelod; mae eraill, fel David Dumville, yn amau a fu gan Rufain unrhyw ran yn y peth.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf.
Teulu o deyrnasoedd#
Mae traddodiad Cymru yn dal i’w feibion a’i wyrion roi eu henwau i’r tiroedd a reolent: tir Ceredig yw Ceredigion, a thir Meirion yw Meirionnydd. Priododd Gwawl, merch Coel Hen. Cyfrifid brenhinoedd Gwynedd, o’i orwyr Maelgwn ymlaen, yn ddisgynyddion iddo, ac felly hefyd, yn y diwedd, y Tuduriaid.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf.
Mae marwnad iddo, Marwnad Cunedda, yn Llyfr Taliesin, a gall fod ymhlith yr hynaf o holl gerddi’r Gymraeg. Ger Cydweli mae Allt Cunedda yn cadw’i enw mewn chwedl werin am ei farw.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf.
Teulu ag enwau Rhufeinig#
Mae’r achau’n rhoi enwau Rhufeinig i hynafiaid Cunedda. Ei hen daid oedd Tegid, yn Lladin Tacitus; ei daid Padarn Beisrudd, ‘Padarn y bais goch’, y fantell ysgarlad a wisgai swyddogion Rhufeinig; a’i dad Edern, yn Lladin Aeternus.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. Mae un hen ddehongliad yn gwneud Padarn yn swyddog Brythonig-Rufeinig a roddwyd yn ben ar y Votadini, pobl y Gododdin, gan Facsen Wledig efallai, a’r swydd yn mynd i Edern ac yna i Gunedda.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. Y Votadini oedd hynafiaid y Gododdin; trigai eu brenhinoedd ar Traprain Law ac yn Din Eidyn, Caeredin heddiw, a gelwid y bobl o gwmpas Clackmannanshire, wrth ben Moryd Forth, yn Fanaw Gododdin.FfynhonnellGododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Etifeddion Votadini oes Rhufain oedd y Gododdin; yn ôl traddodiad trigai eu brenhinoedd ar Traprain Law ac yn Din Eidyn, Caeredin heddiw; gelwid pobl ardal Clackmannan yn Fanaw Gododdin; tua 600 codwyd llu o tua thri chant o wŷr i farchogaeth i Gatraeth, Catterick efallai; mae’r Gododdin, a briodolir i Aneirin, yn eu hanrhydeddu.
Gwarchod y Gogledd#
Am genedlaethau arweiniodd Cunedda a’i hynafiaid y Votadini yn erbyn y Pictiaid a’r Gwyddyl i’r de o Fur Hadrian. Cofid am ei nerth a’i ddewrder, a phriododd Wawl, merch Coel Hen, rheolwr Efrog.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. Pan ddaeth i’r de, y Gwyddyl a yrrodd allan o ogledd Cymru oedd yr Uí Liatháin, a enwir yn Hanes y Brythoniaid.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf.
Meibion Cunedda#
Mae rhai haneswyr, Sheppard Frere yn eu plith, wedi awgrymu mai Gwrtheyrn a symudodd y Votadini tua’r de, yn y dull Rhufeinig, i warchod yr arfordir.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. Mae rhestrau ei feibion yn cynnwys Tybion, Ysfael ac Afloeg, yn ogystal â Cheredig a Meirion, a dywedid bod Coel Hen, ei dad-yng-nghyfraith, yn disgyn o Feli Mawr.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. Mae’r farwnad yn Llyfr Taliesin yn galaru am dywysog o dŷ Cunedda, a syrthiodd mewn brwydr yn erbyn tylwyth Coel Godebog.FfynhonnellCunedda ↗Wikipedia (Saesneg)Cunedda Wledig, sylfaenydd llinach gyntaf Gwynedd; o Fanaw Gododdin, ger Falkirk heddiw (Historia Brittonum 62); ymsefydlodd ef a’i wŷr yng ngogledd Cymru i wrthsefyll cyrchoedd y Gwyddelod, ar ddyddiadau a gynigiwyd o’r 370au i’r 440au, gyda Macsen a Gwrtheyrn ill dau wedi’u cynnig fel y rhai a’i hanfonodd, tra bo haneswyr fel David Dumville yn amau i Rufain ei gyfarwyddo; priododd Gwawl, merch Coel Hen; dywedir i Geredigion a Meirionnydd gael eu henwi ar ôl Ceredig a Meirion; bu farw ei orwyr Maelgwn yn 547; hawliodd tai brenhinol diweddarach a’r Tuduriaid eu bod yn disgyn ohono; Allt Cunedda ger Cydweli mewn chwedl werin am ei farw; Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin, efallai ymhlith y farddoniaeth Gymraeg gynharaf. O’i holl ddisgynyddion y mwyaf oedd Maelgwn, ‘y brenin mawr Mailcun’ yn Hanes y Brythoniaid, a ddaliai’r lle blaenaf ymhlith y brenhinoedd a hanoedd o Gunedda ac a roddodd dir i Gadog, Cybi, Padarn a Thydecho.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.
Ffynonellau a darllen pellach





