Tua OC 55 cododd y Rhufeiniaid gaer i leng gyfan ym Mrynbuga, ar afon Wysg, yng nghanol gwlad y Silwriaid. Hon oedd y gaer lengol gyntaf yng Nghymru, a godwyd i gadw’r Silwriaid dan reolaeth, ‘llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn’.FfynonellauBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga.Silures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.
| Pryd | Tua OC 55 |
|---|---|
| Ble | Brynbuga, yng Ngwent |
| Pwy | Yr Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg |
| Ei henw Rhufeinig | Burrium |
Caer yng ngwlad y gelyn#
Roedd y gaer ym Mrynbuga tua 48 erw, rhyw 19 hectar. Fe’i codwyd i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg, efallai gydag adain o bum cant o wŷr meirch hefyd, ac roedd ei rhagfuriau o bridd a phren yn cau rhesi o farics. Safai yn y wlad lle’r oedd y Silwriaid wedi trechu byddinoedd Rhufain dro ar ôl tro.FfynonellauBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga.The Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.

Ei gadael#
Nid oedd y Silwriaid wedi’u trechu. Yn OC 66 symudwyd y lleng i Wroxeter, ac am gyfnod daeth y gaer yn ddepo lle gweithid haearn. Pan ddaeth Rhufain yn ôl i orffen y rhyfel, yn y 70au, cododd gaer newydd ymhellach i lawr yr afon, yng Nghaerllion.FfynonellauBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga.Caerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Yr hyn sydd ar ôl#
Mae olion y gaer dan dref fach Brynbuga heddiw. Mae archaeolegwyr wedi cloddio mewn llawer man y tu mewn iddi a chael tyllau pyst ei hadeiladau pren, o flynyddoedd y lleng ac o’r gwaith haearn a ddaeth wedyn.FfynhonnellBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga.
Y gaer gyntaf yng Nghymru#
Sefydlwyd y gaer gan y llywodraethwr Aulus Didius Gallus, a hi oedd caer lengol gynharaf Cymru.FfynhonnellUsk ↗Wikipedia (Saesneg)Brynbuga; sefydlwyd caer Rufeinig Burrium tua 55 OC gan Aulus Didius Gallus i’r Ugeinfed Leng, y gaer llengol gynharaf yng Nghymru; cododd teulu de Clare y castell, un o’r ychydig gestyll sy’n dal yn eiddo preifat ac yn gartref; dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair yn briordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y 12g; ganed Adda o Frynbuga tua 1352; gwnâi Brynbuga nwyddau japan o 1763 hyd 1860; gorffennwyd y Tŷ Sesiwn gan T. H. Wyatt yn 1877; ganed Alfred Russel Wallace yn 1823 yn Llanbadog dros yr afon, a dadorchuddiodd Bill Bailey benddelw ohono yn Sgwâr y Twyn ym mis Tachwedd 2021; enillodd y dref Cymru yn ei Blodau 35 gwaith yn olynol, o 1982 hyd 2016. Hyd yn oed wedi i’r lleng adael am Wroxeter yn 66, ni roddodd Rhufain y lle i fyny. Arhosodd garsiwn llai hyd 74 neu 75, pan oedd y gaer newydd yng Nghaerllion yn barod.FfynhonnellBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga. Tyfodd pentref y tu allan i’r muriau, er na ddaeth erioed yn dref; efallai fod ganddo dafarn swyddogol, mansio, lle gallai teithwyr ar fusnes y wladwriaeth orffwys a newid ceffylau.FfynhonnellBurrium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Arnold a Davies, Roman and Early Medieval Wales (2000) (Saesneg)Y gaer lengol ym Mrynbuga, a sefydlwyd tua OC 55 ar 48 erw (19 ha), i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg ac efallai adain o 500 o wŷr meirch; amddiffynfeydd o bridd a phren o amgylch barics; allweddol i goncwest y Silwriaid, llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn; yn OC 66 symudodd y lleng i Wroxeter, a daeth depo gwaith haearn yn ei lle am gyfnod; cloddiwyd llawer o safleoedd y tu mewn iddi; mae ei holion dan dref Brynbuga.
Gerallt ym Mrynbuga#
Fwy na mil o flynyddoedd yn ddiweddarach, roedd y lle’n brysur eto. Yn 1188 daeth yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro trwy Went yn pregethu’r groesgad, a phan gyraeddasant gastell Brynbuga, ysgrifennodd Gerallt, cymerodd ‘tyrfa o bobl’ y groes.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt. Roedd gwŷr Gwent, ychwanegodd, yn fwy medrus mewn saethyddiaeth na rhai unrhyw ran arall o Gymru, ac nid o gorn nac ywen y gwnaed eu bwâu ond o lwyfen wyllt.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
Tref fach a hanes hir#
Codwyd castell Brynbuga, ar y bryn uwchben y dref farchnad fach, gan y de Clares, ac mae’n un o’r ychydig gestyll y mae perchnogion preifat yn byw ynddynt o hyd. Dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair fel priordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y ddeuddegfed ganrif.FfynhonnellUsk ↗Wikipedia (Saesneg)Brynbuga; sefydlwyd caer Rufeinig Burrium tua 55 OC gan Aulus Didius Gallus i’r Ugeinfed Leng, y gaer llengol gynharaf yng Nghymru; cododd teulu de Clare y castell, un o’r ychydig gestyll sy’n dal yn eiddo preifat ac yn gartref; dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair yn briordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y 12g; ganed Adda o Frynbuga tua 1352; gwnâi Brynbuga nwyddau japan o 1763 hyd 1860; gorffennwyd y Tŷ Sesiwn gan T. H. Wyatt yn 1877; ganed Alfred Russel Wallace yn 1823 yn Llanbadog dros yr afon, a dadorchuddiodd Bill Bailey benddelw ohono yn Sgwâr y Twyn ym mis Tachwedd 2021; enillodd y dref Cymru yn ei Blodau 35 gwaith yn olynol, o 1982 hyd 2016. Ganwyd Adda o Frynbuga, y cyfreithiwr a’r croniclwr a gopïodd lythyr Owain Glyndŵr at frenin yr Alban i’w gronicl, yma tua 1352 a’i gladdu yn eglwys y priordy yn 1430, lle gellir gweld ei feddargraff ar fesur y cywydd o hyd.FfynonellauAdam of Usk ↗Wikipedia (Saesneg)Adda o Frynbuga (tua 1352 hyd 1430), offeiriad, cyfreithiwr canonaidd a chroniclydd Cymreig; gyda nawdd Edmund Mortimer astudiodd yn Rhydychen, ennill ei ddoethuriaeth a dysgu’r gyfraith ganonaidd; roedd yn ffyddlon iawn i Sant Teilo ac i Sant Thomas o India; gadawodd am Rufain ym mis Chwefror 1402, cyfarfu â’r Pabau Boniffas IX ac Innocent VII, ac fe’i henwyd yn ei dro i esgobaethau Henffordd a Thyddewi, er na allodd feddiannu’r naill na’r llall, ac enwodd Benedict XIII ef i Landaf; gadawodd Rufain ym mis Mehefin 1406 am Bruges, lle dilynodd hynt Cymru a Lloegr; yn 1408 glaniodd yn Abermaw a byw am rai blynyddoedd yn gaplan yn y Trallwng; cafodd bardwn ym mis Mawrth 1411; yn 1423 roedd yn offeiriad eglwys Sant Cybi, Llangybi, ger Brynbuga; bu farw yn 1430 a chladdwyd ef yn eglwys y priordy ym Mrynbuga, lle gellir gweld ei feddargraff ar fesur cywydd hyd heddiw; gadawodd ei ewyllys roddion i Eglwys Gadeiriol Llandaf, i frodyr Casnewydd a Chaerdydd, a’i gopi o Polychronicon Higden i Edward ab Adam; mae ei gronicl yn agor â Jack Straw a Gwrthryfel y Werin, yn sôn am ymweliad yr Ymerawdwr Manuel II adeg y Nadolig, prydferthwch Llyn Lucerne a gwin Beaune, ac yn taflu goleuni arbennig ar wrthryfel Owain Glyndŵr; erys mewn un llawysgrif, yn y Llyfrgell Brydeinig (Add. MS 10104), a chafwyd ei chwire olaf yng Nghastell Belvoir yn 1885.Chronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421Cronicl Adda o Frynbuga, golygwyd a chyfieithwyd gan E. M. Thompson, 1904Copïodd Adda lythyr Owain at Robert III o’r Alban i’w gronicl, wedi’i ddyddio 29 Tachwedd 1401, gyda’i eiriau am Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber. Dros yr afon yn Llanbadog, ganwyd y naturiaethwr Alfred Russel Wallace yn 1823, ac mae penddelw ohono yn Sgwâr y Twyn.FfynhonnellUsk ↗Wikipedia (Saesneg)Brynbuga; sefydlwyd caer Rufeinig Burrium tua 55 OC gan Aulus Didius Gallus i’r Ugeinfed Leng, y gaer llengol gynharaf yng Nghymru; cododd teulu de Clare y castell, un o’r ychydig gestyll sy’n dal yn eiddo preifat ac yn gartref; dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair yn briordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y 12g; ganed Adda o Frynbuga tua 1352; gwnâi Brynbuga nwyddau japan o 1763 hyd 1860; gorffennwyd y Tŷ Sesiwn gan T. H. Wyatt yn 1877; ganed Alfred Russel Wallace yn 1823 yn Llanbadog dros yr afon, a dadorchuddiodd Bill Bailey benddelw ohono yn Sgwâr y Twyn ym mis Tachwedd 2021; enillodd y dref Cymru yn ei Blodau 35 gwaith yn olynol, o 1982 hyd 2016. O 1763 hyd 1860 gwnâi’r dref nwyddau japan, ac yn yr oes fodern enillodd Gymru yn ei Blodau bymtheg ar hugain o weithiau yn olynol, o 1982 hyd 2016.FfynhonnellUsk ↗Wikipedia (Saesneg)Brynbuga; sefydlwyd caer Rufeinig Burrium tua 55 OC gan Aulus Didius Gallus i’r Ugeinfed Leng, y gaer llengol gynharaf yng Nghymru; cododd teulu de Clare y castell, un o’r ychydig gestyll sy’n dal yn eiddo preifat ac yn gartref; dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair yn briordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y 12g; ganed Adda o Frynbuga tua 1352; gwnâi Brynbuga nwyddau japan o 1763 hyd 1860; gorffennwyd y Tŷ Sesiwn gan T. H. Wyatt yn 1877; ganed Alfred Russel Wallace yn 1823 yn Llanbadog dros yr afon, a dadorchuddiodd Bill Bailey benddelw ohono yn Sgwâr y Twyn ym mis Tachwedd 2021; enillodd y dref Cymru yn ei Blodau 35 gwaith yn olynol, o 1982 hyd 2016.
Ffynonellau a darllen pellach




