Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 55 OC

Caer ym Mrynbuga

Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

Llun: Muriau carreg a phorth caer Rufeinig Y Gaer ger Aberhonddu · PicturePrince, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Tua OC 55 cododd y Rhufeiniaid gaer i leng gyfan ym Mrynbuga, ar afon Wysg, yng nghanol gwlad y Silwriaid. Hon oedd y gaer lengol gyntaf yng Nghymru, a godwyd i gadw’r Silwriaid dan reolaeth, ‘llwyth a wrthwynebai reolaeth Rufeinig yn gryf iawn’.

PrydTua OC 55
BleBrynbuga, yng Ngwent
PwyYr Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg
Ei henw RhufeinigBurrium

Caer yng ngwlad y gelyn#

Roedd y gaer ym Mrynbuga tua 48 erw, rhyw 19 hectar. Fe’i codwyd i’r Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg, efallai gydag adain o bum cant o wŷr meirch hefyd, ac roedd ei rhagfuriau o bridd a phren yn cau rhesi o farics. Safai yn y wlad lle’r oedd y Silwriaid wedi trechu byddinoedd Rhufain dro ar ôl tro.

Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84. Codwyd Brynbuga yn y rhyfel hir yn erbyn y Silwriaid.
Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84. Codwyd Brynbuga yn y rhyfel hir yn erbyn y Silwriaid. · Llun: Notuncurious, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ei gadael#

Nid oedd y Silwriaid wedi’u trechu. Yn OC 66 symudwyd y lleng i Wroxeter, ac am gyfnod daeth y gaer yn ddepo lle gweithid haearn. Pan ddaeth Rhufain yn ôl i orffen y rhyfel, yn y 70au, cododd gaer newydd ymhellach i lawr yr afon, yng Nghaerllion.

Yr hyn sydd ar ôl#

Mae olion y gaer dan dref fach Brynbuga heddiw. Mae archaeolegwyr wedi cloddio mewn llawer man y tu mewn iddi a chael tyllau pyst ei hadeiladau pren, o flynyddoedd y lleng ac o’r gwaith haearn a ddaeth wedyn.

Y gaer gyntaf yng Nghymru#

Sefydlwyd y gaer gan y llywodraethwr Aulus Didius Gallus, a hi oedd caer lengol gynharaf Cymru. Hyd yn oed wedi i’r lleng adael am Wroxeter yn 66, ni roddodd Rhufain y lle i fyny. Arhosodd garsiwn llai hyd 74 neu 75, pan oedd y gaer newydd yng Nghaerllion yn barod. Tyfodd pentref y tu allan i’r muriau, er na ddaeth erioed yn dref; efallai fod ganddo dafarn swyddogol, mansio, lle gallai teithwyr ar fusnes y wladwriaeth orffwys a newid ceffylau.

Gerallt ym Mrynbuga#

Fwy na mil o flynyddoedd yn ddiweddarach, roedd y lle’n brysur eto. Yn 1188 daeth yr Archesgob Baldwin a Gerallt Gymro trwy Went yn pregethu’r groesgad, a phan gyraeddasant gastell Brynbuga, ysgrifennodd Gerallt, cymerodd ‘tyrfa o bobl’ y groes. Roedd gwŷr Gwent, ychwanegodd, yn fwy medrus mewn saethyddiaeth na rhai unrhyw ran arall o Gymru, ac nid o gorn nac ywen y gwnaed eu bwâu ond o lwyfen wyllt.

Tref fach a hanes hir#

Codwyd castell Brynbuga, ar y bryn uwchben y dref farchnad fach, gan y de Clares, ac mae’n un o’r ychydig gestyll y mae perchnogion preifat yn byw ynddynt o hyd. Dechreuodd eglwys blwyf y Santes Fair fel priordy Benedictaidd a sefydlwyd gan Richard de Clare yn y ddeuddegfed ganrif. Ganwyd Adda o Frynbuga, y cyfreithiwr a’r croniclwr a gopïodd lythyr Owain Glyndŵr at frenin yr Alban i’w gronicl, yma tua 1352 a’i gladdu yn eglwys y priordy yn 1430, lle gellir gweld ei feddargraff ar fesur y cywydd o hyd. Dros yr afon yn Llanbadog, ganwyd y naturiaethwr Alfred Russel Wallace yn 1823, ac mae penddelw ohono yn Sgwâr y Twyn. O 1763 hyd 1860 gwnâi’r dref nwyddau japan, ac yn yr oes fodern enillodd Gymru yn ei Blodau bymtheg ar hugain o weithiau yn olynol, o 1982 hyd 2016.

Cyn ac wedyn

  1. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

    Caradog yn siarad yn Rhufain
  2. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

    Y Silwriaid yn trechu lleng
  3. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  4. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

    Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf