Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

52 OC

Y Silwriaid yn trechu lleng

Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

52 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Credai Rhufain fod y rhyfel ar ben pan ddaliwyd Caradog. Credai’r Silwriaid fel arall. Yn y blynyddoedd wedi ei ddal ymosodasant ar gaerau Rhufeinig, torri ymaith unedau cyfan o filwyr, blino’r llywodraethwr nes iddo farw, a thua OC 52 trechasant leng Rufeinig yn y maes.

PrydOC 51 i 52, ac ymlaen am ugain mlynedd arall
BleGwlad y Silwriaid, de-ddwyrain Cymru
PwyY Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula, a lleng Manlius Valens
Ei adrodd ganTacitus, Annales XII, penodau 38 i 40

Pobl na phlygai#

Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, o’r cymoedd i Hafren, gyda’r Ordoficiaid i’r gogledd iddynt a’r Demetae i’r gorllewin. Mae Tacitus yn eu disgrifio’n bryd tywyll a gwallt cyrliog a chredai iddynt ddod o Sbaen. Hwy fu calon rhyfel Caradog, a daliasant i ymladd hebddo.

Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid, gyda’r Silwriaid yn y de-ddwyrain.
Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid, gyda’r Silwriaid yn y de-ddwyrain. · Llun: Rhion Pritchard, Public domain, Wikimedia Commons

Y rhyfel wedi Caradog#

Mae Tacitus yn adrodd beth a ddigwyddodd nesaf. Gadawyd milwyr Rhufeinig ymhlith y Silwriaid i godi caerau, a ‘rhuthrodd’ y Silwriaid arnynt hwy a’u cadlywydd ‘o bob cyfeiriad’. Cafodd mintai chwilota, a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, ei ‘chwalu’n llwyr’. Tyngodd Ostorius y ‘dylid dileu enw’r Silwriaid’, ond ymladdasant yn galetach fyth, a ‘thorri ymaith ddwy o’n carfanau cynorthwyol’. Ar y Silwriaid, ysgrifennodd Tacitus, ‘nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf’.

Ar y Silwriaid nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf.

Tacitus, Annales XII.39

Llywodraethwr wedi blino, lleng wedi’i threchu#

Ni threchodd Ostorius Scapula, y cadfridog a drechodd Garadog, y Silwriaid erioed. ‘Wedi blino dan faich ei ofalon’, medd Tacitus, bu farw, ‘er llawenydd i’r gelyn’. Cyn i’r llywodraethwr nesaf gyrraedd, cyfarfu’r Silwriaid â lleng Rufeinig dan Manlius Valens a’i threchu.

Byddai’n cymryd ugain mlynedd a mwy i Rufain ddod â’r Silwriaid dan ei rheolaeth. Hyd yn oed wedyn, gwnaeth hynny drwy godi ei chaer fwyaf yng Nghymru, yng Nghaerllion, yng nghanol eu gwlad.

Cadarnleoedd y Silwriaid#

Gadawodd y Silwriaid eu hôl ar fryniau Gwent a Morgannwg. Eu cadarnleoedd mwyaf adnabyddus yw bryngaerau Llanmelin a Sudbrook, a thybiwyd weithiau mai Llanmelin, ger Caer-went, oedd eu prif ganolfan cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Nid ar bennau’r bryniau yn unig yr oeddent yn byw: cafwyd eu tai crwn yn Gwehelog ac yn Thornwell ger Cas-gwent, ac roeddent yn ffermio’r tir isel wrth Hafren yn Goldcliff.

Uwchben Caerllion ei hun, mae’r tir yn dringo’n serth i Goed y Lodge a’i bryngaer, a amddiffynnir gan dair rhes o ragfuriau a ffosydd enfawr. Dyma’r lloc caerog mwyaf yn ne Cymru. Pan ddaeth Rhufain o’r diwedd i godi ei chaer ar yr Wysg islaw, fe’i cododd dan lygaid hen gadarnle’r Silwriaid.

Pobl a barchai Rhufain#

Ni chuddiodd Tacitus erioed ei barch atynt. Yn ei fywgraffiad o Agricola, a ysgrifennwyd genhedlaeth yn ddiweddarach, galwodd y Silwriaid yn ‘bwerus a rhyfelgar’ o hyd, a dywedodd fod rhaid i’r cadfridog a’u dygodd o’r diwedd dan reolaeth Rufeinig orchfygu anawsterau eu gwlad yn ogystal â’u dewrder. O ochr Rhufain, ni allai fod teyrnged well i bobl de-ddwyrain Cymru, a fu’n ymladd am eu rhyddid am genhedlaeth gyfan.

Y bobl

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

    Brwydr olaf Caradog
  2. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

    Caradog yn siarad yn Rhufain
  3. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

    Caer ym Mrynbuga
  4. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf