Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
52 OC
Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Credai Rhufain fod y rhyfel ar ben pan ddaliwyd Caradog. Credai’r Silwriaid fel arall. Yn y blynyddoedd wedi ei ddal ymosodasant ar gaerau Rhufeinig, torri ymaith unedau cyfan o filwyr, blino’r llywodraethwr nes iddo farw, a thua OC 52 trechasant leng Rufeinig yn y maes.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.Silures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.
| Pryd | OC 51 i 52, ac ymlaen am ugain mlynedd arall |
|---|---|
| Ble | Gwlad y Silwriaid, de-ddwyrain Cymru |
| Pwy | Y Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula, a lleng Manlius Valens |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales XII, penodau 38 i 40 |
Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, o’r cymoedd i Hafren, gyda’r Ordoficiaid i’r gogledd iddynt a’r Demetae i’r gorllewin. Mae Tacitus yn eu disgrifio’n bryd tywyll a gwallt cyrliog a chredai iddynt ddod o Sbaen. Hwy fu calon rhyfel Caradog, a daliasant i ymladd hebddo.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.

Mae Tacitus yn adrodd beth a ddigwyddodd nesaf. Gadawyd milwyr Rhufeinig ymhlith y Silwriaid i godi caerau, a ‘rhuthrodd’ y Silwriaid arnynt hwy a’u cadlywydd ‘o bob cyfeiriad’. Cafodd mintai chwilota, a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, ei ‘chwalu’n llwyr’. Tyngodd Ostorius y ‘dylid dileu enw’r Silwriaid’, ond ymladdasant yn galetach fyth, a ‘thorri ymaith ddwy o’n carfanau cynorthwyol’. Ar y Silwriaid, ysgrifennodd Tacitus, ‘nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf’.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Ar y Silwriaid nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf.
Tacitus, Annales XII.39
Ni threchodd Ostorius Scapula, y cadfridog a drechodd Garadog, y Silwriaid erioed. ‘Wedi blino dan faich ei ofalon’, medd Tacitus, bu farw, ‘er llawenydd i’r gelyn’. Cyn i’r llywodraethwr nesaf gyrraedd, cyfarfu’r Silwriaid â lleng Rufeinig dan Manlius Valens a’i threchu.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Byddai’n cymryd ugain mlynedd a mwy i Rufain ddod â’r Silwriaid dan ei rheolaeth. Hyd yn oed wedyn, gwnaeth hynny drwy godi ei chaer fwyaf yng Nghymru, yng Nghaerllion, yng nghanol eu gwlad.FfynonellauSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.Caerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Gadawodd y Silwriaid eu hôl ar fryniau Gwent a Morgannwg. Eu cadarnleoedd mwyaf adnabyddus yw bryngaerau Llanmelin a Sudbrook, a thybiwyd weithiau mai Llanmelin, ger Caer-went, oedd eu prif ganolfan cyn i’r Rhufeiniaid ddod.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun. Nid ar bennau’r bryniau yn unig yr oeddent yn byw: cafwyd eu tai crwn yn Gwehelog ac yn Thornwell ger Cas-gwent, ac roeddent yn ffermio’r tir isel wrth Hafren yn Goldcliff.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.
Uwchben Caerllion ei hun, mae’r tir yn dringo’n serth i Goed y Lodge a’i bryngaer, a amddiffynnir gan dair rhes o ragfuriau a ffosydd enfawr. Dyma’r lloc caerog mwyaf yn ne Cymru.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd. Pan ddaeth Rhufain o’r diwedd i godi ei chaer ar yr Wysg islaw, fe’i cododd dan lygaid hen gadarnle’r Silwriaid.
Ni chuddiodd Tacitus erioed ei barch atynt. Yn ei fywgraffiad o Agricola, a ysgrifennwyd genhedlaeth yn ddiweddarach, galwodd y Silwriaid yn ‘bwerus a rhyfelgar’ o hyd, a dywedodd fod rhaid i’r cadfridog a’u dygodd o’r diwedd dan reolaeth Rufeinig orchfygu anawsterau eu gwlad yn ogystal â’u dewrder.FfynhonnellThe Life of Cnaeus Julius Agricola, chapters 14, 17 and 18 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb, Internet Ancient History Sourcebook (Saesneg)Pennod 14: ceisiodd Suetonius Paulinus gipio ynys Môn, lle y câi’r gwrthryfelwyr atgyfnerthion. Pennod 17: darostyngodd Julius Frontinus â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid. Pennod 18: roedd yr Ordoficiaid wedi dinistrio bron y cyfan o adran o wŷr meirch a oedd yn eu gwlad; er bod y tymor yn hwyr a’r milwyr ar wasgar, casglodd Agricola gyn-filwyr a chynorthwywyr a’u harwain i fyny’r bryniau ei hun; heb lynges, anfonodd gynorthwywyr a adwaenai’r rhydau ac a allai nofio gyda’u ceffylau a’u harfau dros y Fenai i Fôn, lle synnwyd y gelyn, a oedd yn disgwyl llongau, a gofynnwyd am heddwch ac ildiwyd yr ynys. O ochr Rhufain, ni allai fod teyrnged well i bobl de-ddwyrain Cymru, a fu’n ymladd am eu rhyddid am genhedlaeth gyfan.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogMae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
Brwydr olaf CaradogWedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
Caradog yn siarad yn RhufainMae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.
Caer ym MrynbugaMae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o RufainYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf