Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 58 OC

Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain

Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

Llun: Y Ddau Frenin, cerflun Ivor Roberts-Jones o Fendigeidfran yn cario corff ei nai Gwern, islaw Castell Harlech. · Brian Deegan, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 58 OCCymru RufeinigCastell HarlechAr y llinell amser (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

Mae traddodiad Cymru yn dal mai gyda brenin y daeth ffydd Crist gyntaf at y Cymry. Aeth Brân Fendigaid, tad Caradog, i Rufain yn wystl dros ei fab ac aros saith mlynedd. Pan ddaeth adref, daeth â’r ffydd gydag ef, ac mae Cymru’n ei gofio fel Bendigaid.

PrydTua OC 51 i 58, yn ôl y traddodiad
BleRhufain, ac adref i Ynys Prydain
PwyBrân Fendigaid fab Llŷr, tad Caradog
Ei adrodd ganY Trioedd, fel yr argraffwyd hwy yn y Myvyrian Archaiology ac y’u dyfynnwyd gan yr Arglwyddes Charlotte Guest

Cawr-frenin Harlech#

Mae Brân yn un o ffigurau mawr gorffennol Cymru. Yn Ail Gainc y Mabinogi ef yw Bendigeidfran fab Llŷr, brenin Ynys y Cedyrn, yn eistedd ar graig Harlech uwch y môr pan ddaw llongau Iwerddon. Ni allai llong ei gario, felly cerddodd drwy’r môr i Iwerddon ar flaen ei fyddin. Pan fu farw, cariwyd ei ben i’r Gwynfryn yn Llundain a’i gladdu yn wynebu Ffrainc, i gadw’r ynys yn ddiogel rhag goresgyniad.

Ei fab, yn y Mabinogi, yw Caradog, ac roedd traddodiad Cymru yn dal mai’r Caradog fab Brân hwn oedd Caradog y brenin a ymladdodd Rufain.

Saith mlynedd yn Rhufain#

Mae’r triawd yn adrodd y gweddill. Pan fradychwyd Caradog a’i ddwyn i Rufain, aeth ei dad Brân gydag ef yn wystl ac aros yno saith mlynedd. Yn Rhufain clywodd ffydd Crist, a’i chario adref.

Brân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog.

Y Trioedd, fel y’u dyfynnwyd gan yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei nodiadau i Franwen

Un o’r llwythau sanctaidd#

Am y rhodd honno, ysgrifennodd yr Arglwyddes Charlotte Guest, cyfrifwyd teulu Brân yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog, y llanwodd eu plant Gymru â seintiau. Nododd Guest hefyd fod y stori yn wahanol iawn i hanes yr awduron Rhufeinig am gaethiwed Caradog, a gall haneswyr eraill ei gweld yn wahanol. Ond dyma’r stori a adroddai Cymru am sut y daeth y ffydd adref gyntaf.

Mae Brân yn sefyll ar graig Harlech o hyd heddiw, mewn efydd, yn cario corff ei nai ifanc Gwern.

Mab Llŷr#

Roedd Brân yn fab i Lŷr a Phenarddun, ac yn frawd i Franwen a Manawydan. Ystyr ei enw yw’r aderyn, y frân. Roedd beirdd y tywysogion yn ei adnabod yn dda: mae’n ymddangos mewn hen gerdd yn Llyfr Taliesin, ac mae Cynddelw Brydydd Mawr a Phrydydd y Moch ill dau’n enwi Brân fab Llŷr yn eu cerddi.

Pont i’w bobl#

Yn y Mabinogi, croesodd Brân i Iwerddon gyda llu wedi’i gasglu o 154 cantref Prydain. Pan dorrodd y Gwyddyl y bont dros afon i’w rwystro, gorweddodd ar draws y dŵr fel y gallai ei fyddin gerdded drosto, a dywedodd fod rhaid i’r sawl a fyddai’n arweinydd fod yn bont: ‘A fo ben, bid bont.’ Defnyddir y dywediad yng Nghymru heddiw.

Wedi ei farw cadwodd ei ddilynwyr ei ben gyda hwy, ac roedd yn dal i siarad â hwy. Treuliasant saith mlynedd yn gwledda yn Harlech a phedwar ugain mlynedd ar Wales, yr ynys a elwir yn Saesneg yn Grassholm, oddi ar Ddyfed, heb deimlo’r amser yn mynd heibio.

Lle digwyddodd

Y bobl

fl. 1st century

Bendigeidfran

Brenin Ynys y Cedyrn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350; Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

Cawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.

Bendigeidfran

Cyn ac wedyn

  1. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

    Y Silwriaid yn trechu lleng
  2. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

    Caer ym Mrynbuga
  3. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

    Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn
  4. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf