Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
51 OC
Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
Llun: Ysgythriad ar ôl Henry Fuseli o Garadog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain (1792) · Andrew Birrell (fl. 1782–1809), after Henry Fuseli (1741–1825), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Arweiniwyd Caradog i mewn i Rufain mewn cadwyni, gyda’i wraig, ei ferch a’i frodyr, i’w ddangos i’r bobl fel ysbail. Yn hytrach siaradodd â’r ymerawdwr Clawdiws fel un brenin wrth un arall, ac enillodd ei eiriau ryddid iddo ef a’i deulu cyfan. Bedwar canrif ar bymtheg yn ddiweddarach fe’u cofir o hyd.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.The Annals, book XII, chapter 37: the speech of Caratacus ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)“Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor … Roedd gennyf wŷr a meirch, arfau a chyfoeth. Pa ryfedd os collais hwy’n anfoddog? Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed? … os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.”
| Pryd | OC 51 |
|---|---|
| Ble | Rhufain, gerbron yr ymerawdwr Clawdiws a’i ymerodres Agrippina |
| Pwy | Y Brenin Caradog, ei wraig, ei ferch a’i frodyr |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales XII, penodau 36 a 37; Cassius Dio |
Roedd ei glod wedi cyrraedd Rhufain o’i flaen. Dywed Tacitus fod y bobl yn hiraethu am weld y gŵr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd. Safai gwarchodlu’r ymerawdwr dan arfau ar y maes o flaen eu gwersyll, ac arweiniwyd y caethion heibio: dilynwyr y brenin, ei addurniadau a’i dorchau ac ysbail ei ryfeloedd, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Ymbiliodd y lleill, yn eu hofn, am drugaredd. Nid felly’r brenin. Safodd gerbron yr ymerawdwr, heb na golwg na gair gostyngedig i ofyn am dosturi, a siaradodd.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.The Annals, book XII, chapter 37: the speech of Caratacus ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)“Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor … Roedd gennyf wŷr a meirch, arfau a chyfoeth. Pa ryfedd os collais hwy’n anfoddog? Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed? … os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.”
Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor.
Caradog wrth Clawdiws, yn Tacitus, Annales XII.37
Roedd ganddo wŷr a meirch, arfau a chyfoeth, meddai; pa ryfedd os bu’n anfodlon eu colli? Yna daeth y geiriau a ddyfynnwyd byth oddi ar hynny: ‘Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed?’ Pe bai wedi ildio ar unwaith, aeth ymlaen, ni fyddai na’i gwymp ef na gogoniant Rhufain yn enwog; lladdwch ef a byddai’n angof, ‘ond os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.’FfynhonnellThe Annals, book XII, chapter 37: the speech of Caratacus ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)“Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor … Roedd gennyf wŷr a meirch, arfau a chyfoeth. Pa ryfedd os collais hwy’n anfoddog? Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed? … os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.”

Cyffyrddwyd â Chlawdiws. ‘Rhoddodd yr ymerawdwr bardwn i Garadog, i’w wraig, ac i’w frodyr.’ Wedi’u rhyddhau o’u cadwyni, talasant wrogaeth i’r ymerawdwr ac i Agrippina, a eisteddai ar ei gorsedd ei hun wrth ei ochr. Yna cyhoeddodd senedd Rhufain fod dal Caradog cyn ogoneddused â’r dydd y dangosodd Scipio y Brenin Syphax yn gaeth i Rufain.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Mae Cassius Dio yn ychwanegu un stori arall. Wrth gerdded yn rhydd drwy Rufain, edrychodd Caradog ar ysblander y ddinas a gofyn sut y gallai gwŷr â chymaint chwenychu ‘cytiau tlawd’ y Brythoniaid.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.

Ni wyddys dim mwy am fywyd Caradog wedi’r dydd hwnnw. Ond daeth y brenin na phlygai yn arwr i’r Cymry ac i Brydain gyfan. Bu ei araith gerbron Clawdiws yn hoff destun arlunwyr ac ysgythrwyr ers tro, ac ysgrifennodd Edward Elgar gantata amdano, Caractacus. Yn Gymraeg Caradog yw ef yn syml, a’r araith yw ei gofeb.FfynonellauCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.The Annals, book XII, chapter 37: the speech of Caratacus ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)“Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor … Roedd gennyf wŷr a meirch, arfau a chyfoeth. Pa ryfedd os collais hwy’n anfoddog? Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed? … os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.”
Ni allai’r hen awduron gytuno sut i sillafu ei enw. Mae llawysgrifau Tacitus yn rhoi Caratacus a Caractacus, a rhai Cassius Dio yn ei ysgrifennu mewn Groeg fel Karatakos a Kartakes. Mae ysgolheigion bellach yn credu mai Karatakos oedd y ffurf Frythoneg, yr un enw â Caradog yn Gymraeg, Karadeg yn Llydaweg a Carthach yn Wyddeleg.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd. Beth bynnag y sillafiad, mae gan y gŵr a lefarodd gerbron Claudius enw a roddir i blant yng Nghymru heddiw.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogMae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.
Rhufain yn cwrdd â’r DecangliMae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
Brwydr olaf CaradogHyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Y Silwriaid yn trechu llengMae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.
Caer ym MrynbugaYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf