Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

51 OC

Caradog yn siarad yn Rhufain

Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

Llun: Ysgythriad ar ôl Henry Fuseli o Garadog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain (1792) · Andrew Birrell (fl. 1782–1809), after Henry Fuseli (1741–1825), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

51 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Arweiniwyd Caradog i mewn i Rufain mewn cadwyni, gyda’i wraig, ei ferch a’i frodyr, i’w ddangos i’r bobl fel ysbail. Yn hytrach siaradodd â’r ymerawdwr Clawdiws fel un brenin wrth un arall, ac enillodd ei eiriau ryddid iddo ef a’i deulu cyfan. Bedwar canrif ar bymtheg yn ddiweddarach fe’u cofir o hyd.

PrydOC 51
BleRhufain, gerbron yr ymerawdwr Clawdiws a’i ymerodres Agrippina
PwyY Brenin Caradog, ei wraig, ei ferch a’i frodyr
Ei adrodd ganTacitus, Annales XII, penodau 36 a 37; Cassius Dio

Yr orymdaith#

Roedd ei glod wedi cyrraedd Rhufain o’i flaen. Dywed Tacitus fod y bobl yn hiraethu am weld y gŵr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd. Safai gwarchodlu’r ymerawdwr dan arfau ar y maes o flaen eu gwersyll, ac arweiniwyd y caethion heibio: dilynwyr y brenin, ei addurniadau a’i dorchau ac ysbail ei ryfeloedd, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun.

Ymbiliodd y lleill, yn eu hofn, am drugaredd. Nid felly’r brenin. Safodd gerbron yr ymerawdwr, heb na golwg na gair gostyngedig i ofyn am dosturi, a siaradodd.

Yr araith#

Pe bai fy nghymedroldeb mewn llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m geni bonheddig a’m ffawd, buaswn wedi dod i’r ddinas hon yn gyfaill i chwi yn hytrach nag yn garcharor.

Caradog wrth Clawdiws, yn Tacitus, Annales XII.37

Roedd ganddo wŷr a meirch, arfau a chyfoeth, meddai; pa ryfedd os bu’n anfodlon eu colli? Yna daeth y geiriau a ddyfynnwyd byth oddi ar hynny: ‘Os dewiswch chwi Rufeiniaid arglwyddiaethu ar y byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed?’ Pe bai wedi ildio ar unwaith, aeth ymlaen, ni fyddai na’i gwymp ef na gogoniant Rhufain yn enwog; lladdwch ef a byddai’n angof, ‘ond os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.’

Caradog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain: ysgythriad o tua 1800.
Caradog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain: ysgythriad o tua 1800. · Llun: Unknown engraver, Public domain, Wikimedia Commons

Yn rhydd#

Cyffyrddwyd â Chlawdiws. ‘Rhoddodd yr ymerawdwr bardwn i Garadog, i’w wraig, ac i’w frodyr.’ Wedi’u rhyddhau o’u cadwyni, talasant wrogaeth i’r ymerawdwr ac i Agrippina, a eisteddai ar ei gorsedd ei hun wrth ei ochr. Yna cyhoeddodd senedd Rhufain fod dal Caradog cyn ogoneddused â’r dydd y dangosodd Scipio y Brenin Syphax yn gaeth i Rufain.

Mae Cassius Dio yn ychwanegu un stori arall. Wrth gerdded yn rhydd drwy Rufain, edrychodd Caradog ar ysblander y ddinas a gofyn sut y gallai gwŷr â chymaint chwenychu ‘cytiau tlawd’ y Brythoniaid.

Caradog yn cerdded yn rhydd yn Rhufain wedi’i bardwn: llun James Doyle yn A Chronicle of England (1864).
Caradog yn cerdded yn rhydd yn Rhufain wedi’i bardwn: llun James Doyle yn A Chronicle of England (1864). · Llun: James William Edmund Doyle, printed by Edmund Evans, Public domain, Wikimedia Commons

Cofio Caradog#

Ni wyddys dim mwy am fywyd Caradog wedi’r dydd hwnnw. Ond daeth y brenin na phlygai yn arwr i’r Cymry ac i Brydain gyfan. Bu ei araith gerbron Clawdiws yn hoff destun arlunwyr ac ysgythrwyr ers tro, ac ysgrifennodd Edward Elgar gantata amdano, Caractacus. Yn Gymraeg Caradog yw ef yn syml, a’r araith yw ei gofeb.

Un enw mewn sawl iaith#

Ni allai’r hen awduron gytuno sut i sillafu ei enw. Mae llawysgrifau Tacitus yn rhoi Caratacus a Caractacus, a rhai Cassius Dio yn ei ysgrifennu mewn Groeg fel Karatakos a Kartakes. Mae ysgolheigion bellach yn credu mai Karatakos oedd y ffurf Frythoneg, yr un enw â Caradog yn Gymraeg, Karadeg yn Llydaweg a Carthach yn Wyddeleg. Beth bynnag y sillafiad, mae gan y gŵr a lefarodd gerbron Claudius enw a roddir i blant yng Nghymru heddiw.

Y bobl

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

    Rhufain yn cwrdd â’r Decangli
  2. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

    Brwydr olaf Caradog
  3. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

    Y Silwriaid yn trechu lleng
  4. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

    Caer ym Mrynbuga

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf