Ar bentir uwchben Porth Trecastell ar arfordir gorllewinol Ynys Môn mae beddrod y mae ei feini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau. Mae’n dal peth o’r gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.FfynhonnellBarclodiad y Gawres chambered tomb, Aberffraw ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein (Saesneg)Ar graig Mynydd Cnwc uwchben Porth Trecastell: beddrod siâp croes â chyntedd 7 m dan dwmpath tua 27 m ar draws, a gloddiwyd yn 1952–53. Mae pum maen yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u pigo, a chafwyd mwy ar Faen 7 yn 2005–06. Gorweddai esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr; diffoddwyd tân yn y siambr ganol â “chawl” o greaduriaid bach a physgod.
| Pryd | Oes Newydd y Cerrig, tua 3000 CC |
|---|---|
| Ble | Mynydd Cnwc, uwchben Porth Trecastell, ger Aberffraw, Ynys Môn |
| Yr enw | “Llond ffedog y gawres” |
| Cloddiwyd | 1952–53, gan T. G. E. Powell a Glyn Daniel |
Barclodiad y gawres#
Daw enw’r beddrod o stori: roedd cawres yn cario llwyth o gerrig yn ei ffedog pan dorrodd y llinynnau, a syrthiodd y cerrig yma. Mewn gwirionedd fe’i codwyd gan ffermwyr Môn yn feddrod siâp croes, gyda chyntedd saith metr o hyd yn arwain i siambr ganol a thair siambr ochr, i gyd dan dwmpath crwn o dywyrch tua 27 metr ar draws.FfynhonnellBarclodiad y Gawres chambered tomb, Aberffraw ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein (Saesneg)Ar graig Mynydd Cnwc uwchben Porth Trecastell: beddrod siâp croes â chyntedd 7 m dan dwmpath tua 27 m ar draws, a gloddiwyd yn 1952–53. Mae pum maen yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u pigo, a chafwyd mwy ar Faen 7 yn 2005–06. Gorweddai esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr; diffoddwyd tân yn y siambr ganol â “chawl” o greaduriaid bach a physgod.
Y meini cerfiedig#
Mae pump o’r meini mawr wedi’u gorchuddio â phatrymau wedi’u pigo i’r graig ag offer carreg: igam-ogamau, diemyntau, troellau a llinellau tonnog. Yn 2005–06 cafodd ymchwilwyr o Brifysgol Bryste ragor o gerfio ar faen arall.FfynhonnellBarclodiad y Gawres chambered tomb, Aberffraw ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein (Saesneg)Ar graig Mynydd Cnwc uwchben Porth Trecastell: beddrod siâp croes â chyntedd 7 m dan dwmpath tua 27 m ar draws, a gloddiwyd yn 1952–53. Mae pum maen yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u pigo, a chafwyd mwy ar Faen 7 yn 2005–06. Gorweddai esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr; diffoddwyd tân yn y siambr ganol â “chawl” o greaduriaid bach a physgod. Ni ŵyr neb beth oedd ystyr y patrymau, ond maent yn cysylltu Môn â’r beddrodau cyntedd mawr dros Fôr Iwerddon.

Y tân a’r cawl#
Pan gloddiwyd y beddrod yn 1952–53 cafwyd esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr. Yn y siambr ganol roedd tân wedi llosgi am amser hir ac wedi’i ddiffodd wedyn â chymysgedd rhyfedd o greaduriaid bach a physgod, a alwodd y cloddwyr yn “gawl”, cyn ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân.FfynhonnellBarclodiad y Gawres chambered tomb, Aberffraw ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein (Saesneg)Ar graig Mynydd Cnwc uwchben Porth Trecastell: beddrod siâp croes â chyntedd 7 m dan dwmpath tua 27 m ar draws, a gloddiwyd yn 1952–53. Mae pum maen yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u pigo, a chafwyd mwy ar Faen 7 yn 2005–06. Gorweddai esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr; diffoddwyd tân yn y siambr ganol â “chawl” o greaduriaid bach a physgod. Defod oedd hi y collwyd ei hystyr.
Heddiw mae’r beddrod dan dwmpath modern â tho gwydr sy’n gadael y golau i mewn, a gellir gweld y meini cerfiedig drwy’r gât wrth ei fynedfa.
Brodyr dros y môr#
Bedd cyntedd ar ffurf croes yw Barclodiad y Gawres, ac mae ei gefndryd agosaf dros Fôr Iwerddon, yn Nyffryn Boyne, lle mae beddrodau o’r un cynllun yn dwyn yr un math o batrymau cerfiedig.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw. Fel Bryn Celli Ddu, mae’n dangos bod ffermwyr Môn yn rhannu eu credoau a’u celf â phobl Iwerddon, fordaith fer i ffwrdd.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.
Y ddau ŵr ifanc#
Esgyrn dau ŵr ifanc oedd yr esgyrn llosg a gafwyd yn y siambr ochr yn 1952–53, wedi’u gosod yn y siambr ar yr ochr dde-orllewinol.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw. Cawsant orffwysfa yn un o feddrodau gorau eu hoes.
Y cawl#
Roedd y “cawl” a dywalltwyd dros y tân yn y siambr ganol yn gymysgedd rhyfeddol. Fe’i gwnaed â gwrachen, llysywen, broga, llyffant dafadennog, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna gorchuddiwyd y tân â chregyn llygaid meheryn a cherigos.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw. Dygwyd creaduriaid y môr, yr afon, y tir a’r awyr ynghyd mewn un ddefod.
Beddrod wedi’i ailgodi#
Wedi cloddiad 1952–53 towyd y siambr eto â choncrit a’i gorchuddio â thywyrch, i edrych fel yr edrychai’r twmpath gynt.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw.
Dod o hyd iddo#
Saif y beddrod ar bentir bach rhwng Porth Trecastell a Phorth Nobla, ychydig i’r de o Rosneigr.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu Neolithig ar benrhyn bychan rhwng Porth Trecastell a Phorth Nobla ar arfordir gorllewinol Môn, ychydig i’r de o Rosneigr, ger Llwybr Arfordirol Ynys Môn; y siambr gladdu fwyaf yng Nghymru; bedd cyntedd ar ffurf croes ar yr un cynllun â llawer o siambrau Iwerddon megis Newgrange; nifer o feini wedi’u haddurno â llinellau igam-ogam, ac ychydig iawn o rai felly sydd yng Nghymru (Bryn Celli Ddu, Llanfechell, Cae Dyni yn Llŷn, Garn Wen a Garn Turne ym Mhenfro); yn y cloddio yn 1952–53 cafwyd bod tân wedi’i gynnau yn y canol a chawl o gymysgedd ryfedd o anifeiliaid a physgod wedi’i dywallt drosto, yn rhan o ddefod mae’n debyg; mae’r siambr bellach mewn tomen goncrit i’w gwarchod, yng ngofal Cadw, a rhaid cael agoriad i weld y tu mewn. Mae ar Lwybr Arfordir Ynys Môn, dro byr o’r A4080, fwy neu lai hanner ffordd rhwng Aberffraw a Rhosneigr, ac mae yng ngofal Cadw.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw. O’r pentir rydych yn edrych dros y môr tua Iwerddon, fel yr edrychai adeiladwyr y beddrod bum mil o flynyddoedd yn ôl.
Ffynonellau a darllen pellach





