Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,000 CC

Barclodiad y Gawres

Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

Llun: Mynedfa Barclodiad y Gawres ar ei phentir uwchben Porth Trecastell. · Rhion, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 3,000 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar bentir uwchben Porth Trecastell ar arfordir gorllewinol Ynys Môn mae beddrod y mae ei feini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau. Mae’n dal peth o’r gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

PrydOes Newydd y Cerrig, tua 3000 CC
BleMynydd Cnwc, uwchben Porth Trecastell, ger Aberffraw, Ynys Môn
Yr enw“Llond ffedog y gawres”
Cloddiwyd1952–53, gan T. G. E. Powell a Glyn Daniel

Barclodiad y gawres#

Daw enw’r beddrod o stori: roedd cawres yn cario llwyth o gerrig yn ei ffedog pan dorrodd y llinynnau, a syrthiodd y cerrig yma. Mewn gwirionedd fe’i codwyd gan ffermwyr Môn yn feddrod siâp croes, gyda chyntedd saith metr o hyd yn arwain i siambr ganol a thair siambr ochr, i gyd dan dwmpath crwn o dywyrch tua 27 metr ar draws.

Y meini cerfiedig#

Mae pump o’r meini mawr wedi’u gorchuddio â phatrymau wedi’u pigo i’r graig ag offer carreg: igam-ogamau, diemyntau, troellau a llinellau tonnog. Yn 2005–06 cafodd ymchwilwyr o Brifysgol Bryste ragor o gerfio ar faen arall. Ni ŵyr neb beth oedd ystyr y patrymau, ond maent yn cysylltu Môn â’r beddrodau cyntedd mawr dros Fôr Iwerddon.

Y tu mewn i’r beddrod. Mae pum un o’i feini yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u cerfio.
Y tu mewn i’r beddrod. Mae pum un o’i feini yn dwyn igam-ogamau, diemyntau a throellau wedi’u cerfio. · Llun: Chris Gunns, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y tân a’r cawl#

Pan gloddiwyd y beddrod yn 1952–53 cafwyd esgyrn llosg dau ddyn mewn siambr ochr. Yn y siambr ganol roedd tân wedi llosgi am amser hir ac wedi’i ddiffodd wedyn â chymysgedd rhyfedd o greaduriaid bach a physgod, a alwodd y cloddwyr yn “gawl”, cyn ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân. Defod oedd hi y collwyd ei hystyr.

Heddiw mae’r beddrod dan dwmpath modern â tho gwydr sy’n gadael y golau i mewn, a gellir gweld y meini cerfiedig drwy’r gât wrth ei fynedfa.

Brodyr dros y môr#

Bedd cyntedd ar ffurf croes yw Barclodiad y Gawres, ac mae ei gefndryd agosaf dros Fôr Iwerddon, yn Nyffryn Boyne, lle mae beddrodau o’r un cynllun yn dwyn yr un math o batrymau cerfiedig. Fel Bryn Celli Ddu, mae’n dangos bod ffermwyr Môn yn rhannu eu credoau a’u celf â phobl Iwerddon, fordaith fer i ffwrdd.

Y ddau ŵr ifanc#

Esgyrn dau ŵr ifanc oedd yr esgyrn llosg a gafwyd yn y siambr ochr yn 1952–53, wedi’u gosod yn y siambr ar yr ochr dde-orllewinol. Cawsant orffwysfa yn un o feddrodau gorau eu hoes.

Y cawl#

Roedd y “cawl” a dywalltwyd dros y tân yn y siambr ganol yn gymysgedd rhyfeddol. Fe’i gwnaed â gwrachen, llysywen, broga, llyffant dafadennog, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna gorchuddiwyd y tân â chregyn llygaid meheryn a cherigos. Dygwyd creaduriaid y môr, yr afon, y tir a’r awyr ynghyd mewn un ddefod.

Beddrod wedi’i ailgodi#

Wedi cloddiad 1952–53 towyd y siambr eto â choncrit a’i gorchuddio â thywyrch, i edrych fel yr edrychai’r twmpath gynt.

Dod o hyd iddo#

Saif y beddrod ar bentir bach rhwng Porth Trecastell a Phorth Nobla, ychydig i’r de o Rosneigr. Mae ar Lwybr Arfordir Ynys Môn, dro byr o’r A4080, fwy neu lai hanner ffordd rhwng Aberffraw a Rhosneigr, ac mae yng ngofal Cadw. O’r pentir rydych yn edrych dros y môr tua Iwerddon, fel yr edrychai adeiladwyr y beddrod bum mil o flynyddoedd yn ôl.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd
  2. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu
  3. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái
  4. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf