Ar Ynys Môn, ger Afon Menai, mae beddrod wedi’i godi fel bod yr haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn yn tywynnu i lawr ei gyntedd ac yn goleuo’r siambr oddi mewn. Dyma’r unig feddrod ar yr ynys sydd wedi’i osod mor fanwl at godiad haul canol haf.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.
| Pryd | Heneb tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua mil o flynyddoedd yn ddiweddarach |
|---|---|
| Ble | Ger Llanddaniel Fab, Ynys Môn |
| Yr enw | “Y bryn yn y llwyn tywyll” |
| Yng ngofal | Cadw (am ddim i ymweld) |
Heneb yn gyntaf#
Nid fel beddrod y dechreuodd Bryn Celli Ddu ond fel heneb gron: cylch o ddau ar bymtheg o feini hirion y tu mewn i ffos tua 21 metr ar draws, gyda chlawdd y tu allan iddi.FfynonellauMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.Bryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Claddwyd esgyrn dynol llosg wrth rai o’r meini. Hyd yn oed yn gynharach, tua 4000 CC, roedd pobl wedi gosod rhes o bum postyn mawr gerllaw.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Yna beddrod cyntedd#
Tua diwedd Oes Newydd y Cerrig tynnwyd y cylch cerrig i lawr a chodwyd beddrod cyntedd yn ei le, o fath a geir ar hyd arfordiroedd Iwerddon a Llydaw.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr. Mae cyntedd hir yn arwain i siambr garreg â llawer o ochrau, ac yn y siambr saif piler carreg llyfn tua dau fetr o uchder.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Haul canol haf#
Mae’r cyntedd yn pwyntio at y man lle mae’r haul yn codi ganol haf. Y bore hwnnw, ac am rai wythnosau o’i gwmpas, mae’r golau’n rhedeg i lawr y cyntedd ac yn disgyn ar gefn y siambr.FfynonellauMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.Bryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Bob blwyddyn mae pobl yn ymgynnull ar wawr hirddydd haf i’w weld.
Y Maen Patrwm#
Pan gloddiodd Wilfrid Hemp y beddrod yn 1928–29 cafodd, wrth bydew yng nghefn y siambr, faen wedi’i gerfio ar y ddwy ochr â llinellau troellog fel nadroedd.FfynonellauMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.Bryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Mae’r Maen Patrwm bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol, a saif copi ohono wrth y beddrod. Yn y cyntedd roedd esgyrn dynol, rhai wedi’u llosgi a rhai heb, cwarts, dau flaen saeth fflint, glain carreg a chregyn llygaid meheryn a chregyn gleision.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Heneb yn gyntaf, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl: clawdd, ffos tua 21 metr ar draws a chylch o feini. Yna beddrod cyntedd o’r math a geir ar hyd arfordir Iwerddon ac yn Llydaw, yr unig feddrod ar Ynys Môn sydd wedi’i osod yn fanwl i gyd-fynd â’r haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn. Cloddiwyd yn 1928–29; cafwyd y Maen Patrwm cerfiedig wrth bydew yng nghefn y siambr.

Cafodd gwaith gan Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion o 2015 greigiau wedi’u cerfio â chwpanau yn y caeau o gwmpas, ac yn 2019 garnedd gron fawr o tua 1900 CC ychydig i’r de o’r beddrod.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Bryn Celli Ddu oedd calon tirwedd sanctaidd am ddwy fil o flynyddoedd.
Y tu mewn i’r twmpath#
Mae Bryn Celli Ddu yn un o’r ychydig feddrodau o’i fath y mae ei gyntedd a’i siambr yn gyflawn ac yn dal dan dwmpath. Gall ymwelwyr gerdded i mewn. Mae’r cyntedd yn 8.4 metr o hyd; mae ei 3.4 metr cyntaf yn agored i’r awyr, rhwng pâr o feini porth, ac mae’r gweddill wedi’i walio â slabiau unionsyth a’i doi â chapanau carreg.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Mae’r piler llyfn yn y siambr o lasgist, craig a newidiwyd gan wres a gwasgedd mawr, ac mae’n grwn iawn ei siâp.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Yn nyddiau’r heneb gylch, cloddiwyd pwll y tu mewn i’r cylch, a chladdwyd un asgwrn clust dynol ynddo dan slab gwastad.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Ailadeiladwaith modern yw’r twmpath a welwn heddiw, ac mae’n llai na’r cyntaf. Roedd y gwreiddiol tua 26 metr ar draws, wedi’i amgylchynu gan gylch cyflawn o feini ymyl ar hyd llinell hen ffos yr heneb, ac roedd y siambr wedi’i chuddio’n llwyr y tu mewn iddo.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Ysgrifenwyr a’r haul#
Mae Bryn Celli Ddu wedi denu ysgrifenwyr ers dros ddau gan mlynedd. Roedd ar restr o gromlechi Môn yn y Cambrian Register yn 1796, a disgrifiodd John Skinner ef ar ei daith ddeng niwrnod drwy Ynys Môn yn 1802.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Yn 1906 dadleuodd y seryddwr Norman Lockyer fod y beddrod yn nodi heuldro’r haf. Ychydig a’i credodd bryd hynny, ond dangosodd gwaith yn 1997 a 1998 ei fod yn iawn, ac mae Steve Burrow o Amgueddfa Cymru wedi cefnogi’r cyfeiriad at ganol haf ers hynny. Mae’n cysylltu Bryn Celli Ddu â Maes Howe yn Orkney a Newgrange yn Iwerddon, sydd ill dau’n wynebu haul canol gaeaf.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29.
Ffynonellau a darllen pellach







