Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,000 CC

Bryn Celli Ddu

Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

Llun: Mynedfa Bryn Celli Ddu. Ar wawr canol haf mae’r haul yn codi’n tywynnu’n syth i lawr y cyntedd hwn. · Jensketch, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar Ynys Môn, ger Afon Menai, mae beddrod wedi’i godi fel bod yr haul yn codi ar ddydd hiraf y flwyddyn yn tywynnu i lawr ei gyntedd ac yn goleuo’r siambr oddi mewn. Dyma’r unig feddrod ar yr ynys sydd wedi’i osod mor fanwl at godiad haul canol haf.

PrydHeneb tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua mil o flynyddoedd yn ddiweddarach
BleGer Llanddaniel Fab, Ynys Môn
Yr enw“Y bryn yn y llwyn tywyll”
Yng ngofalCadw (am ddim i ymweld)

Heneb yn gyntaf#

Nid fel beddrod y dechreuodd Bryn Celli Ddu ond fel heneb gron: cylch o ddau ar bymtheg o feini hirion y tu mewn i ffos tua 21 metr ar draws, gyda chlawdd y tu allan iddi. Claddwyd esgyrn dynol llosg wrth rai o’r meini. Hyd yn oed yn gynharach, tua 4000 CC, roedd pobl wedi gosod rhes o bum postyn mawr gerllaw.

Yna beddrod cyntedd#

Tua diwedd Oes Newydd y Cerrig tynnwyd y cylch cerrig i lawr a chodwyd beddrod cyntedd yn ei le, o fath a geir ar hyd arfordiroedd Iwerddon a Llydaw. Mae cyntedd hir yn arwain i siambr garreg â llawer o ochrau, ac yn y siambr saif piler carreg llyfn tua dau fetr o uchder.

Haul canol haf#

Mae’r cyntedd yn pwyntio at y man lle mae’r haul yn codi ganol haf. Y bore hwnnw, ac am rai wythnosau o’i gwmpas, mae’r golau’n rhedeg i lawr y cyntedd ac yn disgyn ar gefn y siambr. Bob blwyddyn mae pobl yn ymgynnull ar wawr hirddydd haf i’w weld.

Y Maen Patrwm#

Pan gloddiodd Wilfrid Hemp y beddrod yn 1928–29 cafodd, wrth bydew yng nghefn y siambr, faen wedi’i gerfio ar y ddwy ochr â llinellau troellog fel nadroedd. Mae’r Maen Patrwm bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol, a saif copi ohono wrth y beddrod. Yn y cyntedd roedd esgyrn dynol, rhai wedi’u llosgi a rhai heb, cwarts, dau flaen saeth fflint, glain carreg a chregyn llygaid meheryn a chregyn gleision.

Bryn Celli Ddu o’r gogledd-ddwyrain. Rhoddwyd y twmpath yn ôl ar ôl cloddio 1928–29, yn llai nag yr oedd yn wreiddiol.
Bryn Celli Ddu o’r gogledd-ddwyrain. Rhoddwyd y twmpath yn ôl ar ôl cloddio 1928–29, yn llai nag yr oedd yn wreiddiol. · Llun: Rhion Pritchard, Public domain, Wikimedia Commons

Cafodd gwaith gan Cadw a Phrifysgol Fetropolitan Manceinion o 2015 greigiau wedi’u cerfio â chwpanau yn y caeau o gwmpas, ac yn 2019 garnedd gron fawr o tua 1900 CC ychydig i’r de o’r beddrod. Bryn Celli Ddu oedd calon tirwedd sanctaidd am ddwy fil o flynyddoedd.

Y tu mewn i’r twmpath#

Mae Bryn Celli Ddu yn un o’r ychydig feddrodau o’i fath y mae ei gyntedd a’i siambr yn gyflawn ac yn dal dan dwmpath. Gall ymwelwyr gerdded i mewn. Mae’r cyntedd yn 8.4 metr o hyd; mae ei 3.4 metr cyntaf yn agored i’r awyr, rhwng pâr o feini porth, ac mae’r gweddill wedi’i walio â slabiau unionsyth a’i doi â chapanau carreg.

Mae’r piler llyfn yn y siambr o lasgist, craig a newidiwyd gan wres a gwasgedd mawr, ac mae’n grwn iawn ei siâp. Yn nyddiau’r heneb gylch, cloddiwyd pwll y tu mewn i’r cylch, a chladdwyd un asgwrn clust dynol ynddo dan slab gwastad.

Ailadeiladwaith modern yw’r twmpath a welwn heddiw, ac mae’n llai na’r cyntaf. Roedd y gwreiddiol tua 26 metr ar draws, wedi’i amgylchynu gan gylch cyflawn o feini ymyl ar hyd llinell hen ffos yr heneb, ac roedd y siambr wedi’i chuddio’n llwyr y tu mewn iddo.

Ysgrifenwyr a’r haul#

Mae Bryn Celli Ddu wedi denu ysgrifenwyr ers dros ddau gan mlynedd. Roedd ar restr o gromlechi Môn yn y Cambrian Register yn 1796, a disgrifiodd John Skinner ef ar ei daith ddeng niwrnod drwy Ynys Môn yn 1802.

Yn 1906 dadleuodd y seryddwr Norman Lockyer fod y beddrod yn nodi heuldro’r haf. Ychydig a’i credodd bryd hynny, ond dangosodd gwaith yn 1997 a 1998 ei fod yn iawn, ac mae Steve Burrow o Amgueddfa Cymru wedi cefnogi’r cyfeiriad at ganol haf ers hynny. Mae’n cysylltu Bryn Celli Ddu â Maes Howe yn Orkney a Newgrange yn Iwerddon, sydd ill dau’n wynebu haul canol gaeaf.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi
  2. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd
  3. Barclodiad y Gawres (archaeoleg)

    Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

    Barclodiad y Gawres
  4. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf