Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,000 CC

Henebion Llandygái

Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

Llun: Bwyell o garreg Graig Lwyd wedi’i naddu’n fras. Gosodwyd bwyell Graig Lwyd wedi torri yn ail heneb Llandygái. · Gwynedd Archaeological Trust, Nina Steele, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 3,000 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar y tir gwastad rhwng Bangor a’r mynyddoedd, cododd pobl Oes Newydd y Cerrig dirwedd gyfan o fannau ymgynnull: dwy heneb gron fawr, rhodfa hir a elwir yn gwrsws, a chyn hynny neuaddau pren y ffermwyr cyntaf. Nid oes dim ohonynt i’w weld uwchben y ddaear heddiw, ond mae’r cloddio yn Llandygái wedi’i wneud yn un o lefydd pwysicaf ei oes yng Nghymru.

PrydNeuaddau tua 3700 CC; Heneb A tua 3200–3100 CC; Heneb B a’r cwrsws yn ddiweddarach
BleLlandygái a Pharc Bryn Cegin, ger Bangor, Gwynedd
Cloddiwyd1966–67 gan C. H. Houlder; Parc Bryn Cegin 2005 gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd

Y neuaddau cyntaf#

Ymhell cyn yr henebion, cododd ffermwyr neuaddau pren mawr yma. Roedd un, a gafwyd yn 2005, tua 12.5 metr wrth 8, gydag eiliau o byst, ac fe’i defnyddiwyd am ryw ddeugain i gan mlynedd tua 3700 CC. Pan roddwyd hi o’r neilltu fe’i tynnwyd i lawr yn ofalus yn hytrach na’i llosgi.

Y ddwy heneb#

Lle crwn wedi’i nodi gan ffos â chlawdd wrth ei hochr yw heneb gron, man i ymgynnull a chynnal defodau. Roedd gan Heneb A un fynedfa ac fe’i codwyd tua 3200 i 3100 CC. Wrth ei mynedfa roedd pyllau’n dal esgyrn llosg y meirw, a ger ei chanol garreg a ddefnyddid i hogi bwyeill.

Roedd gan Heneb B ddwy fynedfa ac fe’i codwyd yn ddiweddarach, yn union ar ben un o’r hen neuaddau pren. Wrth ei mynedfa roedd claddedigaeth o esgyrn llosg mewn bocs pren, a’r tu mewn iddi bwyell o garreg Graig Lwyd wedi torri.

Y cwrsws#

Wrth ymyl yr henebion rhedai cwrsws, llain hir o dir wedi’i nodi gan ffosydd, gydag o leiaf bedwar bwlch i’w groesi. Ni ŵyr neb yn iawn beth oedd pwrpas cwrsws, gorymdeithiau neu rasys efallai, ond maent yn perthyn i fannau seremonïol mawr y cyfnod.

Miloedd o flynyddoedd o ddefnydd#

Daliodd pobl i ddod yn ôl i Landygái. Yn ddiweddarach roedd twmpathau coginio o Oes yr Efydd, tŷ crwn o Oes yr Haearn, anheddiad o oes y Rhufeiniaid lle gwnaed gleiniau gwydr, a mynwent o o leiaf 62 o feddau o’r 6ed i’r 8fed ganrif wedi’i gosod dros yr hen gwrsws. Mae’r tir ger yr Ogwen wedi bod yn fan cyfarfod ers chwe mil o flynyddoedd.

Darganfod wrth adeiladu#

Cafwyd henebion Llandygái am fod y tir yn cael ei adeiladu arno. Cynhaliwyd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol heddiw, a chawsant y ddau heneb fawr a chyfres o gylchoedd llai o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig. Pan ehangwyd y stad, cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 y ffermdy cynnar ac anheddiad o gyfnod llawer diweddarach, o oes y Rhufeiniaid yn ôl pob tebyg.

Bwyeill a henebion#

Daeth y fwyell doredig o garreg Graig Lwyd a gafwyd y tu mewn i Heneb B o’r mynyddoedd gwneud bwyeill uwchben Penmaenmawr, dim ond ychydig filltiroedd ar hyd yr arfordir, ac mae’r maen llyfnhau yn Heneb A yn dangos bod bwyeill yn cael eu gweithio yn yr heneb ei hun. Roedd y ddau le yn rhan o un byd: carreg y mynydd, a’r man ymgynnull ar y gwastadedd islaw.

Pentref y sant#

Ymhell wedi’r henebion, sefydlwyd eglwys yn Llandygái gan Sant Tegai, yn y bumed ganrif. Cedwir creiriau’r sant, cist garreg a chroes yn dwyn ei enw, yn yr eglwys. Mae’r eglwys sy’n sefyll heddiw yn dyddio o tua 1330. Perthyn y fynwent a osodwyd dros yr hen gwrsws i’r un canrifoedd Cristnogol cynnar.

Y ffurf gywir ar yr enw yw Llandygái, gyda’r acen yn dangos bod y pwyslais ar y sillaf olaf. Ychydig o leoedd yng Nghymru sydd wedi bod yn fannau ymgynnull cyhyd: o neuaddau pren y ffermwyr cyntaf, drwy’r henebion ac eglwys y sant, hyd at bentref heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu
  2. Barclodiad y Gawres (archaeoleg)

    Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

    Barclodiad y Gawres
  3. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau
  4. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

    Disg haul Banc Tynddol

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf