Ar y tir gwastad rhwng Bangor a’r mynyddoedd, cododd pobl Oes Newydd y Cerrig dirwedd gyfan o fannau ymgynnull: dwy heneb gron fawr, rhodfa hir a elwir yn gwrsws, a chyn hynny neuaddau pren y ffermwyr cyntaf. Nid oes dim ohonynt i’w weld uwchben y ddaear heddiw, ond mae’r cloddio yn Llandygái wedi’i wneud yn un o lefydd pwysicaf ei oes yng Nghymru.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
| Pryd | Neuaddau tua 3700 CC; Heneb A tua 3200–3100 CC; Heneb B a’r cwrsws yn ddiweddarach |
|---|---|
| Ble | Llandygái a Pharc Bryn Cegin, ger Bangor, Gwynedd |
| Cloddiwyd | 1966–67 gan C. H. Houlder; Parc Bryn Cegin 2005 gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd |
Y neuaddau cyntaf#
Ymhell cyn yr henebion, cododd ffermwyr neuaddau pren mawr yma. Roedd un, a gafwyd yn 2005, tua 12.5 metr wrth 8, gydag eiliau o byst, ac fe’i defnyddiwyd am ryw ddeugain i gan mlynedd tua 3700 CC. Pan roddwyd hi o’r neilltu fe’i tynnwyd i lawr yn ofalus yn hytrach na’i llosgi.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Y ddwy heneb#
Lle crwn wedi’i nodi gan ffos â chlawdd wrth ei hochr yw heneb gron, man i ymgynnull a chynnal defodau. Roedd gan Heneb A un fynedfa ac fe’i codwyd tua 3200 i 3100 CC. Wrth ei mynedfa roedd pyllau’n dal esgyrn llosg y meirw, a ger ei chanol garreg a ddefnyddid i hogi bwyeill.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Roedd gan Heneb B ddwy fynedfa ac fe’i codwyd yn ddiweddarach, yn union ar ben un o’r hen neuaddau pren. Wrth ei mynedfa roedd claddedigaeth o esgyrn llosg mewn bocs pren, a’r tu mewn iddi bwyell o garreg Graig Lwyd wedi torri.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Y cwrsws#
Wrth ymyl yr henebion rhedai cwrsws, llain hir o dir wedi’i nodi gan ffosydd, gydag o leiaf bedwar bwlch i’w groesi. Ni ŵyr neb yn iawn beth oedd pwrpas cwrsws, gorymdeithiau neu rasys efallai, ond maent yn perthyn i fannau seremonïol mawr y cyfnod.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Miloedd o flynyddoedd o ddefnydd#
Daliodd pobl i ddod yn ôl i Landygái. Yn ddiweddarach roedd twmpathau coginio o Oes yr Efydd, tŷ crwn o Oes yr Haearn, anheddiad o oes y Rhufeiniaid lle gwnaed gleiniau gwydr, a mynwent o o leiaf 62 o feddau o’r 6ed i’r 8fed ganrif wedi’i gosod dros yr hen gwrsws.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl. Mae’r tir ger yr Ogwen wedi bod yn fan cyfarfod ers chwe mil o flynyddoedd.
Darganfod wrth adeiladu#
Cafwyd henebion Llandygái am fod y tir yn cael ei adeiladu arno. Cynhaliwyd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol heddiw, a chawsant y ddau heneb fawr a chyfres o gylchoedd llai o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig.FfynhonnellLlandygai ↗Wikipedia (Saesneg)Llandygái ger Bangor: cafodd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol ddau heneb fawr a chylchoedd o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig; cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 dŷ cynnar o Oes Newydd y Cerrig ac anheddiad diweddarach; yr eglwys a sefydlwyd gan Sant Tegai yn y 5ed ganrif, gyda chist garreg a chroes yn dwyn ei enw; yr eglwys bresennol tua 1330. Pan ehangwyd y stad, cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 y ffermdy cynnar ac anheddiad o gyfnod llawer diweddarach, o oes y Rhufeiniaid yn ôl pob tebyg.FfynhonnellLlandygai ↗Wikipedia (Saesneg)Llandygái ger Bangor: cafodd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol ddau heneb fawr a chylchoedd o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig; cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 dŷ cynnar o Oes Newydd y Cerrig ac anheddiad diweddarach; yr eglwys a sefydlwyd gan Sant Tegai yn y 5ed ganrif, gyda chist garreg a chroes yn dwyn ei enw; yr eglwys bresennol tua 1330.
Bwyeill a henebion#
Daeth y fwyell doredig o garreg Graig Lwyd a gafwyd y tu mewn i Heneb B o’r mynyddoedd gwneud bwyeill uwchben Penmaenmawr, dim ond ychydig filltiroedd ar hyd yr arfordir, ac mae’r maen llyfnhau yn Heneb A yn dangos bod bwyeill yn cael eu gweithio yn yr heneb ei hun.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl. Roedd y ddau le yn rhan o un byd: carreg y mynydd, a’r man ymgynnull ar y gwastadedd islaw.
Pentref y sant#
Ymhell wedi’r henebion, sefydlwyd eglwys yn Llandygái gan Sant Tegai, yn y bumed ganrif. Cedwir creiriau’r sant, cist garreg a chroes yn dwyn ei enw, yn yr eglwys. Mae’r eglwys sy’n sefyll heddiw yn dyddio o tua 1330.FfynhonnellLlandygai ↗Wikipedia (Saesneg)Llandygái ger Bangor: cafodd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol ddau heneb fawr a chylchoedd o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig; cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 dŷ cynnar o Oes Newydd y Cerrig ac anheddiad diweddarach; yr eglwys a sefydlwyd gan Sant Tegai yn y 5ed ganrif, gyda chist garreg a chroes yn dwyn ei enw; yr eglwys bresennol tua 1330. Perthyn y fynwent a osodwyd dros yr hen gwrsws i’r un canrifoedd Cristnogol cynnar.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Y ffurf gywir ar yr enw yw Llandygái, gyda’r acen yn dangos bod y pwyslais ar y sillaf olaf.FfynhonnellLlandygai ↗Wikipedia (Saesneg)Llandygái ger Bangor: cafodd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol ddau heneb fawr a chylchoedd o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig; cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 dŷ cynnar o Oes Newydd y Cerrig ac anheddiad diweddarach; yr eglwys a sefydlwyd gan Sant Tegai yn y 5ed ganrif, gyda chist garreg a chroes yn dwyn ei enw; yr eglwys bresennol tua 1330. Ychydig o leoedd yng Nghymru sydd wedi bod yn fannau ymgynnull cyhyd: o neuaddau pren y ffermwyr cyntaf, drwy’r henebion ac eglwys y sant, hyd at bentref heddiw.
Ffynonellau a darllen pellach




