Daeth cerrig lleiaf Côr y Cewri, y cerrig gleision, o Fynydd Preseli yn Sir Benfro. Tua phum mil o flynyddoedd yn ôl fe’u chwarelwyd gan bobl Cymru, a’u cario tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog. Codwyd y cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri â cherrig o Gymru.FfynhonnellCraig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 89 (2015), tt. 1331–1352 (Saesneg)Cloddio’r chwarel cerrig gleision ym mynyddoedd y Preseli, gyda dyddiadau radiocarbon i’r meini gael eu tynnu yn y bedwaredd fileniwm CC, a’r llwybr i Gôr y Cewri.
| Pryd | Chwarelwyd yn y bedwaredd fileniwm CC; yng Nghôr y Cewri o tua 3000 CC |
|---|---|
| Ble | Carn Goedog a Chraig Rhos-y-felin, Mynydd Preseli, Sir Benfro |
| Y garreg | Dolerit brith yn bennaf, gyda rhyolit a thwff folcanig |
| Y daith | Tua 150 milltir (240 km) i Wastadedd Caersallog |
Chwareli’r cerrig gleision#
Mae daearegwyr wedi cysylltu’r cerrig gleision â chreigiau bryniau’r Preseli. Yng Nghraig Rhos-y-felin a Charn Goedog, cafodd archaeolegwyr dan arweiniad Mike Parker Pearson y chwareli: y llwyfannau lle trosolwyd pileri o garreg o golofnau naturiol y brigiad, gyda lletemau carreg a cherrig morthwyl, a dyddiadau radiocarbon o’r cyfnod pan oedd y meini’n cael eu tynnu allan.FfynhonnellCraig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 89 (2015), tt. 1331–1352 (Saesneg)Cloddio’r chwarel cerrig gleision ym mynyddoedd y Preseli, gyda dyddiadau radiocarbon i’r meini gael eu tynnu yn y bedwaredd fileniwm CC, a’r llwybr i Gôr y Cewri.

Y Côr y Cewri gwreiddiol?#
Yn 2021 cyhoeddodd yr un tîm eu gwaith yn Waun Mawn, ym mryniau’r Preseli. Yno cawsant olion cylch cerrig mawr, tua 110 metr ar draws, yr union un maint â’r ffos sy’n amgylchynu Côr y Cewri. Fe’i codwyd rhwng tua 3600 a 3200 CC. Dim ond pedwar maen sy’n dal i sefyll, ac mae’r tyllau gwag yn dangos bod llawer mwy yno unwaith.FfynhonnellThe original Stonehenge? A dismantled stone circle in the Preseli Hills of west Wales ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 95 (2021) (Saesneg)Waun Mawn yn y Preseli: cylch tua 110 metr ar draws, yr un faint â’r ffos o amgylch Côr y Cewri, a godwyd rhwng tua 3600 a 3200 CC; mae pedwar maen glas ar ôl ac mae tyllau gwag yn awgrymu bod 30 i 50 yn sefyll yno unwaith. Dadleua’r tîm iddo gael ei dynnu i lawr a’i godi eto yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC.
Mae eu hateb yn un trawiadol: bod pobl y Preseli wedi tynnu eu cylch i lawr a’i gario gyda hwy i Wastadedd Caersallog, i’w godi eto yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC.FfynhonnellThe original Stonehenge? A dismantled stone circle in the Preseli Hills of west Wales ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 95 (2021) (Saesneg)Waun Mawn yn y Preseli: cylch tua 110 metr ar draws, yr un faint â’r ffos o amgylch Côr y Cewri, a godwyd rhwng tua 3600 a 3200 CC; mae pedwar maen glas ar ôl ac mae tyllau gwag yn awgrymu bod 30 i 50 yn sefyll yno unwaith. Dadleua’r tîm iddo gael ei dynnu i lawr a’i godi eto yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC. Os felly, roedd y Côr y Cewri cyntaf yn heneb Gymreig cyn iddo fod erioed yn un Seisnig.
Pam y Preseli?#
Roedd symud y meini y fath bellter yn un o gampau mawr Oes y Cerrig. Mae pobl yn dal i ofyn pam y gwnaed hynny. Efallai fod bryniau’r Preseli yn sanctaidd; efallai mai meini’r hynafiaid eu hunain oeddent, wedi’u cario gan bobl ar symud; efallai y credid eu bod yn iacháu. Beth bynnag y rheswm, rhoddodd pobl Cymru ei gylch cyntaf i Gôr y Cewri.

Y meini yng Nghôr y Cewri#
Bu hyd at bedwar ugain o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, a gellir olrhain 43 ohonynt heddiw. Mae rhai ohonynt o ddolerit, craig frych tyrrau’r Preseli.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”. Mae pob un tua dau fetr o uchder, rhwng metr a metr a hanner o led, ac yn pwyso tua dwy dunnell.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”. Gallai pobl fod wedi’u cario ar resi o bolion a fframiau o bren, fel y cariwyd meini mawr yn Tsieina, Japan ac India.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”.
Cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin, ger Crymych, yn 2011, ac yn 2019 cyhoeddwyd tystiolaeth mai pobl a chwarelodd y meini gleision yno, ac nad yr iâ a’u cariodd.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”. Yn Waun Mawn, mae siâp un twll maen gwag yn cyfateb i drawstoriad anarferol maen glas yng Nghôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”.
Pobl o Gymru#
Yn 2013 astudiodd tîm Mike Parker Pearson esgyrn llosg 63 o bobl a gladdwyd yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, dynion a menywod mewn niferoedd bron yn gyfartal, a rhai plant. Roedd y sialc dan eu beddau wedi’i wasgu gan bwysau mawr, a daeth y tîm i’r casgliad efallai mai’r meini gleision cyntaf a ddygwyd o Gymru oedd yn nodi eu beddau.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”.
Aeth astudiaeth yn 2018 ymhellach. Dangosodd cemeg yr esgyrn fod llawer o’r bobl a gladdwyd yng Nghôr y Cewri yn y cyfnod pan oedd yn cael ei godi wedi dod, yn ôl pob tebyg, o gyffiniau ffynonellau’r meini gleision yng Nghymru, ac nad oeddent wedi byw yn hir ar Wastadedd Caersallog cyn marw.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”. Mae’n ymddangos i bobl y Preseli ddod gyda’u meini.
Bryniau’r Preseli heddiw#
Mae’r bryniau lle dechreuodd y cyfan yn ymestyn rhyw 13 milltir o gyffiniau Trefdraeth i Grymych. Eu man uchaf yw Foel Cwmcerwyn, 536 metr o uchder, ac ar hyd y copa rhed hen lwybr, y Ffordd Aur, heibio i’r carneddau a’r tyrrau.FfynhonnellPreseli Mountains ↗Wicipedia (Saesneg)Foel Cwmcerwyn, 536 m, y man uchaf; y Ffordd Aur, tua 13 km o hen ffordd ar hyd y pen; Bedd Arthur a Charn Menyn.
Ffynonellau a darllen pellach







