Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 2,900 CC

Cerrig gleision y Preselau

Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

Llun: Carn Menyn ar Fynydd Preseli, ymhlith creigiau’r dolerit brith, y garreg las. · Rudi Winter, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 2,900 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Daeth cerrig lleiaf Côr y Cewri, y cerrig gleision, o Fynydd Preseli yn Sir Benfro. Tua phum mil o flynyddoedd yn ôl fe’u chwarelwyd gan bobl Cymru, a’u cario tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog. Codwyd y cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri â cherrig o Gymru.

PrydChwarelwyd yn y bedwaredd fileniwm CC; yng Nghôr y Cewri o tua 3000 CC
BleCarn Goedog a Chraig Rhos-y-felin, Mynydd Preseli, Sir Benfro
Y garregDolerit brith yn bennaf, gyda rhyolit a thwff folcanig
Y daithTua 150 milltir (240 km) i Wastadedd Caersallog

Chwareli’r cerrig gleision#

Mae daearegwyr wedi cysylltu’r cerrig gleision â chreigiau bryniau’r Preseli. Yng Nghraig Rhos-y-felin a Charn Goedog, cafodd archaeolegwyr dan arweiniad Mike Parker Pearson y chwareli: y llwyfannau lle trosolwyd pileri o garreg o golofnau naturiol y brigiad, gyda lletemau carreg a cherrig morthwyl, a dyddiadau radiocarbon o’r cyfnod pan oedd y meini’n cael eu tynnu allan.

Carn Goedog, un o’r brigiadau lle chwarelwyd cerrig gleision ar gyfer Côr y Cewri.
Carn Goedog, un o’r brigiadau lle chwarelwyd cerrig gleision ar gyfer Côr y Cewri. · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y Côr y Cewri gwreiddiol?#

Yn 2021 cyhoeddodd yr un tîm eu gwaith yn Waun Mawn, ym mryniau’r Preseli. Yno cawsant olion cylch cerrig mawr, tua 110 metr ar draws, yr union un maint â’r ffos sy’n amgylchynu Côr y Cewri. Fe’i codwyd rhwng tua 3600 a 3200 CC. Dim ond pedwar maen sy’n dal i sefyll, ac mae’r tyllau gwag yn dangos bod llawer mwy yno unwaith.

Mae eu hateb yn un trawiadol: bod pobl y Preseli wedi tynnu eu cylch i lawr a’i gario gyda hwy i Wastadedd Caersallog, i’w godi eto yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC. Os felly, roedd y Côr y Cewri cyntaf yn heneb Gymreig cyn iddo fod erioed yn un Seisnig.

Pam y Preseli?#

Roedd symud y meini y fath bellter yn un o gampau mawr Oes y Cerrig. Mae pobl yn dal i ofyn pam y gwnaed hynny. Efallai fod bryniau’r Preseli yn sanctaidd; efallai mai meini’r hynafiaid eu hunain oeddent, wedi’u cario gan bobl ar symud; efallai y credid eu bod yn iacháu. Beth bynnag y rheswm, rhoddodd pobl Cymru ei gylch cyntaf i Gôr y Cewri.

Côr y Cewri ar Wastadedd Caersallog. Y cerrig gleision o’r Preseli yw’r meini llai o fewn y cylch mawr.
Côr y Cewri ar Wastadedd Caersallog. Y cerrig gleision o’r Preseli yw’r meini llai o fewn y cylch mawr. · Llun: garethwiscombe, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Y meini yng Nghôr y Cewri#

Bu hyd at bedwar ugain o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, a gellir olrhain 43 ohonynt heddiw. Mae rhai ohonynt o ddolerit, craig frych tyrrau’r Preseli. Mae pob un tua dau fetr o uchder, rhwng metr a metr a hanner o led, ac yn pwyso tua dwy dunnell. Gallai pobl fod wedi’u cario ar resi o bolion a fframiau o bren, fel y cariwyd meini mawr yn Tsieina, Japan ac India.

Cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin, ger Crymych, yn 2011, ac yn 2019 cyhoeddwyd tystiolaeth mai pobl a chwarelodd y meini gleision yno, ac nad yr iâ a’u cariodd. Yn Waun Mawn, mae siâp un twll maen gwag yn cyfateb i drawstoriad anarferol maen glas yng Nghôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”.

Pobl o Gymru#

Yn 2013 astudiodd tîm Mike Parker Pearson esgyrn llosg 63 o bobl a gladdwyd yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, dynion a menywod mewn niferoedd bron yn gyfartal, a rhai plant. Roedd y sialc dan eu beddau wedi’i wasgu gan bwysau mawr, a daeth y tîm i’r casgliad efallai mai’r meini gleision cyntaf a ddygwyd o Gymru oedd yn nodi eu beddau.

Aeth astudiaeth yn 2018 ymhellach. Dangosodd cemeg yr esgyrn fod llawer o’r bobl a gladdwyd yng Nghôr y Cewri yn y cyfnod pan oedd yn cael ei godi wedi dod, yn ôl pob tebyg, o gyffiniau ffynonellau’r meini gleision yng Nghymru, ac nad oeddent wedi byw yn hir ar Wastadedd Caersallog cyn marw. Mae’n ymddangos i bobl y Preseli ddod gyda’u meini.

Bryniau’r Preseli heddiw#

Mae’r bryniau lle dechreuodd y cyfan yn ymestyn rhyw 13 milltir o gyffiniau Trefdraeth i Grymych. Eu man uchaf yw Foel Cwmcerwyn, 536 metr o uchder, ac ar hyd y copa rhed hen lwybr, y Ffordd Aur, heibio i’r carneddau a’r tyrrau.

Cyn ac wedyn

  1. Barclodiad y Gawres (archaeoleg)

    Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

    Barclodiad y Gawres
  2. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái
  3. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

    Disg haul Banc Tynddol
  4. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf