Ar 1 Awst 314 cyfarfu esgobion Eglwys y gorllewin yn Arles, yn ne Gâl, ar alwad yr ymerawdwr Cystennin. Yn eu plith eisteddai tri esgob o Brydain. Dyma’r tro cyntaf i Eglwys y Brythoniaid ymddangos yn y cofnodion fel Eglwys drefnus, â’i hesgobion a’i chlerigwyr ei hun, yn rhan o’r byd Cristnogol.FfynonellauCouncil of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius.Adelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography.
| Pryd | 1 Awst 314 |
|---|---|
| Ble | Arles, yn ne Gâl |
| Pwy | Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius, gydag offeiriad a diacon |
| Fe’i galwyd gan | Yr ymerawdwr Cystennin |
Cyngor cyntaf Cystennin#
Y flwyddyn cynt, roedd yr ymerawdwyr wedi rhoi rhyddid i Gristnogion addoli. Yn awr galwodd Cystennin yr esgobion ynghyd yn Arles: hwn oedd y cyngor cyntaf a alwodd erioed.FfynhonnellCouncil of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius.
Y gwŷr o Brydain#
Mae’r rhestr o’r rhai a lofnododd weithredoedd y cyngor yn enwi tri esgob o Brydain: Eborius ‘de civitate Eboracensi’, o Efrog; Restitutus ‘de civitate Londenensi’, o Lundain; ac Adelfius ‘de civitate Colonia Londenensium’. Gyda hwy daeth offeiriad a diacon.FfynhonnellAdelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography.
Esgob o Gaerllion?#
Ni ŵyr neb i sicrwydd o ba ddinas y daeth Adelfius, gan fod yr enw yn y rhestrau wedi’i lygru. Mae’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ei ddarllen fel Lincoln, a rhai fel Colchester. Ond darllenodd golygyddion mawr Fictoraidd y cynghorau, Haddan a Stubbs, ef fel Legionensium, Dinas y Llengoedd, Caerllion ar Wysg, dinas y merthyron Iŵl ac Aaron.FfynhonnellAdelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography.
Pa ddinas bynnag oedd ei eiddo, roedd Brythoniaid Cymru yn perthyn i’r Eglwys honno. O fewn dwy ganrif, byddai seintiau Cymru yn hwylio o’i glannau i gludo’r ffydd i Lydaw ac Iwerddon.
Y cyngor#
Cyfarfu’r cyngor flwyddyn wedi i Edict Milan wneud y ffydd yn gyfreithlon. Fe’i hagorwyd gan yr Esgob Marinus o Arles ar 1 Awst 314, tra oedd gan yr Esgob Chrestus o Syracuse awdurdod yr ymerawdwr i osod ei fusnes. Rhagflaenydd Cyngor mawr Nicaea ydoedd, a galwodd Awstin Sant o Hippo ef yn gyngor yr Eglwys gyfan.FfynhonnellCouncil of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius.
Lluniodd ei benderfyniadau’r Eglwys a gludodd yr esgobion Prydeinig adref. Roedd y Pasg i’w gadw ar yr un diwrnod drwy’r byd, yn hytrach na bod pob eglwys yn gosod ei dyddiad ei hun. Roedd o leiaf dri esgob i gymryd rhan wrth wneud esgob newydd. A chondemniwyd dysgeidiaeth y Donatiaid, a oedd wedi hollti’r Eglwys yn Affrica.FfynhonnellCouncil of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius. Dywedai canonau eraill wrth y clerigwyr am fyw yn y lleoedd a wasanaethent, gwaharddent ail-fedyddio’r rhai a fedyddiwyd y tu allan i’r Eglwys, a diswyddent unrhyw glerigwr y profwyd iddo drosglwyddo’r llyfrau sanctaidd yn amser yr erlid. Roedd Cristnogion hefyd i gadw draw o’r rasys ac o ymladdfeydd y gladiatoriaid.FfynhonnellCouncil of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius. I’r tri Brython golygai daith hir dros y môr ac i lawr trwy Âl i eistedd ymhlith esgobion y Gorllewin.
Yr esgob hynaf#
Mae’r rhestr wedi goroesi mewn copïau diweddarach yn unig, a’r hynaf a’r gorau ohonynt yw Codecs Corbie o’r chweched neu’r seithfed ganrif; mae un arall, codecs Toulouse, yn enwi ei ddinas yn syml fel ‘Colonia’. Nododd yr hanesydd W. H. C. Frend fod yr offeiriad a’r diacon wedi dod gydag Adelfius, sy’n awgrymu mai ei esgobaeth ef oedd yr uchaf o’r tair.FfynhonnellAdelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography. Mae enw Adelfius hefyd ymhlith y rhai a lofnododd lythyr y cyngor at y Pab Sylfester.FfynhonnellAdelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography.
Yn ein hoes ni mae Adelfius wedi dod yn fyw eto ar y llwyfan, yn gymeriad yn nrama Oliver Myers, Aaron and Julia, a leolir yng Nghaerllion Rufeinig.FfynhonnellAdelfius ↗Wikipedia (Saesneg)Dirprwyaeth Prydain yng Nghyngor Arles yn 314: Eborius o ddinas Efrog; Restitutus o ddinas Llundain; Adelfius “de civitate Colonia Londenensium”, gydag offeiriad a diacon; darllenwyd esgobaeth Adelfius fel Lincoln gan y rhan fwyaf, fel Colchester gan Miller ac Ian Richmond, ac fel Legionensium, Caerllion-ar-Wysg, gan Haddan a Stubbs a’r Dictionary of National Biography.
Ffynonellau a darllen pellach






