Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 304 OC

Iŵl ac Aaron

Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

Llun: Eglwys Gatholig Sant Iŵl, Sant Aaron a Dewi Sant ar y Stryd Fawr yng Nghaerllion. · Jo and Steve Turner, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 304 OCCymru RufeinigCaerllionAr y llinell amser (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Rhoddodd dau Gristion o Gaerllion, Iŵl ac Aaron, eu bywydau dros eu ffydd yn y dyddiau pan oedd Rhufain yn dal i erlid dilynwyr Crist. Hwy yw merthyron cyntaf Cymru y gwyddom eu henwau, a chydag Alban o Verulamium merthyron cyntaf Prydain gyfan a enwir.

PrydMewn erledigaeth Rufeinig yn y drydedd ganrif neu tua 304
BleDinas y Llengoedd, a gymerwyd fel rheol gan haneswyr i fod yn Gaerllion
PwyIŵl ac Aaron, dinasyddion Dinas y Llengoedd
Ei adrodd ganGildas, Dinistr Prydain, pennod 10; Beda

Geiriau Gildas#

Mae’r hanes hynaf yn Gildas, y mynach o Frython a ysgrifennodd yn y chweched ganrif. Yn amser yr erledigaeth, meddai, goleuodd Duw ‘i ni lampau disglair merthyron sanctaidd’, ac mae’n eu henwi: Alban o Verulam, ‘Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd’, a llawer eraill o’r ddau ryw. Adroddodd Beda, ddwy ganrif yn ddiweddarach, yr un stori.

Megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd.

Gildas, Dinistr Prydain, pennod 10

Pryd y buont farw#

Ni wyddom y flwyddyn. Rhoddai’r hen draddodiad eu marwolaeth yn erledigaeth fawr yr ymerawdwr Diocletian, tua 304. Mae rhai haneswyr yn awr yn credu ei bod yn fwy tebygol iddynt farw ynghynt, yn erledigaeth yr ymerawdwr Decius rhwng 249 a 251. Y naill ffordd neu’r llall, buont farw dros Grist tra oedd y lleng yn dal ei chaer yng Nghaerllion.

Tir sanctaidd Caerllion#

Ni adawodd eu coffa Gaerllion erioed. Mae siarter yn Llyfr Llandaf, o ddiwedd y nawfed ganrif, yn enwi ‘Territorium Sanctorum Martirum Julii et Aaron’, tir y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron, lle safai eglwys iddynt. Rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, ac un ohonynt wedi’i chysegru i Iŵl.

Eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924. · Llun: John Grayson, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cedwid eu dydd gŵyl ar 1 Gorffennaf; heddiw fe’u cofir gydag Alban ar 20 Mehefin. Yn St Julians yng Nghasnewydd codwyd eglwys i Sant Iŵl a Sant Aaron yn 1924. Yng Nghaerllion ei hun, mae’r eglwys Gatholig yn dwyn eu henwau gydag enw Dewi Sant.

Dau enw#

Ni wyddys dim am y ddau ŵr ond eu marw dros y ffydd, ac eto mae eu henwau’n dweud rhywbeth. Enw Hebraeg yw Aaron, prin iawn yr adeg honno ymhlith Iddewon a Christnogion fel ei gilydd, a gall gyfeirio at deulu o dras Iddewig. Julius oedd un o’r enwau mwyaf cyffredin ymhlith y milwyr yng Nghaerllion. Roedd y gaer ei hun yn brysur yn eu canrif hwy, er iddi fynd yn segur rhwng tua 287 a 296, pan symudwyd craidd y lleng i Richborough yng Nghaint. Ysgrifennodd Beda fod ‘llawer eraill o’r ddau ryw drwy’r wlad’ wedi dioddef gyda hwy.

Eglwys y merthyron#

Ymddengys fod Gildas yn dangos bod y merthyron eisoes yn cael eu hanrhydeddu yn ei oes ef, ac erbyn y nawfed ganrif yn sicr safai capel iddynt ger Caerllion. Yn gynnar yn y ddeuddegfed ganrif aeth i’r priordy newydd yn Goldcliff, ac erbyn 1142 roedd wedi’i gysegru i Alban yn ogystal ag i Julius ac Aaron. Ysgrifennodd Sieffre o Fynwy a Gerallt Gymro ill dau am y ddau ferthyr hefyd.

Barnai’r hanesydd Jeremy K. Knight y dylid cymryd yr hyn a ddywed Gildas am Julius ac Aaron o ddifrif, fel cofnod gonest o’r hyn a gafodd. Trwy Gildas, daeth dau ddinesydd o Gaerllion yn ferthyron enwog cyntaf Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Y bobl

d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Cyn ac wedyn

  1. Cyngor y Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

    Cyngor y Silwriaid
  2. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd
  3. Esgobion Prydain yn Arles (wedi’i gofnodi)

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

    Esgobion Prydain yn Arles
  4. Caer Gybi (archaeoleg)

    Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

    Caer Gybi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf