Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 280 OC

Caer yng Nghaerdydd

Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

Llun: Castell Caerdydd o’r awyr: mae ei furiau allanol sgwâr yn dilyn llinell y gaer Rufeinig, gyda’r mwnt Normanaidd y tu mewn. · Clint Budd, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

c. 280 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (archaeoleg)

Yn y drydedd ganrif, pan ddechreuodd ysbeilwyr fygwth arfordiroedd Prydain o’r môr, cododd y Rhufeiniaid gaer gerrig fawr ger afon Taf, yn agos at Fôr Hafren. Daeth ei muriau’n furiau Castell Caerdydd, a thyfodd dinas Caerdydd o’u hamgylch.

PrydY gaer gyntaf tua OC 55 i 80; y gaer gerrig yng nghanol y drydedd ganrif
BleCaerdydd, ger afon Taf
PamI warchod yr arfordir rhag ysbeilwyr o’r môr
HeddiwMuriau allanol Castell Caerdydd

Dwy gaer#

Roedd Rhufeiniaid yng Nghaerdydd ers blynyddoedd cyntaf y goncwest: codwyd y gaer gyntaf yma tua OC 55 i 80, yn ystod y rhyfel yn erbyn y Silwriaid. Ddwy ganrif yn ddiweddarach, yng nghanol y drydedd ganrif, codwyd caer newydd o gerrig ar yr un tir, tua 194 metr wrth 184, â muriau trwchus o garreg galch o Benarth. Fe’i codwyd rhag yr hyn a eilw’r haneswyr yn fygythiad môr-ladron ar hyd yr arfordir.

Ei chael eto#

Am ganrifoedd roedd y muriau Rhufeinig o’r golwg. Yn 1889, yn ystod gwaith mawr Ardalydd Bute, cafodd ei adeiladwyr hwy. Ailgodwyd y muriau ar y llinell Rufeinig gan William Frame, a heddiw mae unrhyw un sy’n cerdded o amgylch y tu allan i’r castell yn cerdded wrth linell y gaer Rufeinig.

Caer Dydd#

Mae enw Cymraeg y ddinas, Caerdydd, yn dechrau â caer, y gair a roddodd y Cymry i’r lleoedd caerog a adawodd y Rhufeiniaid ar eu hôl. Y tu mewn i’r muriau hynny cododd y Normaniaid eu mwnt yn ddiweddarach, ac o’r castell hwnnw tyfodd prifddinas Cymru.

Pedair caer ar un llecyn#

Nid un gaer Rufeinig oedd yng Nghaerdydd ond pedair. Petryal mawr oedd y gyntaf, o tua 55 i 80 OC, llawer mwy na thir y castell heddiw, yn rhan o ffin ddeheuol grym Rhufain yn ystod y rhyfel yn erbyn y Silwriaid. Pan symudodd y ffin ymlaen, daeth dwy gaer lawer llai ar ochr ogleddol y safle yn ei lle, y naill ar ôl y llall.

Y bedwaredd oedd y gaer gerrig fawr o’r drydedd ganrif. Dilynai ei ffurf od afon Taf, a redai ar hyd ei hochr orllewinol, a’r adeg honno deuai’r môr yn llawer agosach, fel bod y gaer yn edrych yn syth allan dros yr harbwr. Mae’n debyg iddi gael ei dal hyd ddiwedd y bedwaredd ganrif o leiaf, er na ŵyr neb pryd y’i gadawyd o’r diwedd, ac nid oes arwydd bod neb yn byw ar y safle eto tan yr unfed ganrif ar ddeg.

Wedi’i godi ar furiau Rhufeinig#

Pan wthiodd y Normaniaid i dde Cymru, codent eu cestyll yn aml ar hen safleoedd Rhufeinig, a arbedai lawer iawn o lafur. Codwyd y castell yng Nghaerdydd y tu mewn i’r muriau Rhufeinig, naill ai gan Wiliam Goncwerwr tua 1081, ar ei ffordd yn ôl o Dyddewi, neu gan Robert Fitzhamon tua 1091. Y tu ôl i’r hen furiau hynny ymosododd y Cymry ar y castell sawl gwaith yn y ddeuddegfed ganrif, ac yn 1404 fe’i cipiwyd gan wŷr Owain Glyndŵr.

Lloches yn y muriau#

Gwasanaethodd y llinell Rufeinig bobl Caerdydd unwaith eto yn yr Ail Ryfel Byd. Codwyd llochesi rhag cyrchoedd awyr y tu mewn i furiau’r castell, gyda lle i hyd at 1,800 o bobl. Yn 1947 rhoddwyd y castell, gyda’i furiau Rhufeinig, i ddinas Caerdydd.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist (wedi’i gofnodi)

    Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

    Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist
  2. Cyngor y Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

    Cyngor y Silwriaid
  3. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron
  4. Esgobion Prydain yn Arles (wedi’i gofnodi)

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

    Esgobion Prydain yn Arles

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf