Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 380 OC

Y Déisi yn Nyfed

Mae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.

Llun: Y garreg ogam ym mynwent Llawddog Sant yng Nghilgerran, Sir Benfro, un o feini Dyfed a naddwyd yn llythrennau ogam Iwerddon. · Plucas58, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 380 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (cronicl cynnar:Diarddel y Déisi, yr 8fed ganrif)

Tua diwedd rheolaeth Rhufain, croesodd pobl o Iwerddon y môr ac ymsefydlu ym mhen pellaf de-orllewin Cymru, yn Nyfed. Mae chwedl Wyddelig yn adrodd mai’r Déisi oeddent, dan arweiniad Eochaid Allmuir, ac mai ei ddisgynyddion a ddaeth yn frenhinoedd Dyfed. Daeth eu stori’n rhan o stori gorllewin Cymru.

PrydO ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf
BleDyfed, yn ne-orllewin Cymru
PwyY Déisi dan Eochaid Allmuir, mab Art Corb
Ei adrodd ganAlltudiaeth y Déisi, chwedl Wyddelig a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif; yr achau Cymreig

Alltudiaeth y Déisi#

Ysgrifennwyd y chwedl Wyddelig a elwir Alltudiaeth y Déisi gyntaf yn yr wythfed ganrif. Mae’n adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi, wedi’u gyrru o’u tiroedd yn Iwerddon, dros y môr i Brydain dan Eochaid Allmuir, ‘Eochaid o dros y môr’, mab Art Corb, a sut y bu ei ddisgynyddion wedyn yn rheoli yn Nyfed.

Brenhinoedd Dyfed#

Mae’r chwedl a’r achau Cymreig yn adrodd yr un stori. Olrheiniai brenhinoedd Dyfed eu llinach yn ôl i Driffyn, a oedd yn byw tua 450 ac yn orwyr i Eochaid. O Driffyn y daeth y brenin a alwodd Gildas yn Vortiporius, Gwerthefyr yn y Gymraeg Canol, a enwir yn Guortepir yn yr achau Cymreig.

Wedi’i ysgrifennu mewn carreg#

Saif y prawf ym mynwentydd y de-orllewin. Yn 1895, wrth yr eglwys yng Nghastell Dwyran yn Sir Gaerfyrddin, cafwyd carreg wedi’i naddu mewn dwy wyddor. Yn Lladin mae’n darllen MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, coffa Voteporix yr Amddiffynnydd, ac i lawr ei hymyl yn llythrennau ogam Iwerddon mae’r un enw, VOTECORIGAS. Credir mai dyma garreg fedd brenin Dyfed Gildas.

Mae meini eraill yn Nyfed a Brycheiniog yn dwyn llythrennau ogam hefyd, fel y garreg yng Nghilgerran. Maent yn sôn am wlad lle’r oedd Brython a Gwyddel yn byw ochr yn ochr, a lle, ymhen amser, y daeth y brenhinoedd o dras Wyddelig yn frenhinoedd y Brythoniaid a daeth Dyfed yn un o deyrnasoedd mawr Cymru.

Pryd y digwyddodd#

Ni all neb roi blwyddyn. Barn haneswyr yw i’r symud ddechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, tra oedd Rhufain yn dal i reoli Prydain, ac efallai iddo barhau i’r bumed.

Pobl o Fumu#

Yn Iwerddon pobl o’r de oedd y Déisi. Roedd un gangen ohonynt, y Déisi Muman, yn rheoli teyrnas a gwmpasai’r hyn sydd heddiw’n Swydd Waterford a De Tipperary. Mae’r hanes Gwyddelig yn dechrau â’u crwydro: mae’n sôn am lwyth o’r enw’r Dál Fiachach Suighe, a yrrwyd o Tara gan eu perthynas eu hunain, yr uchel frenin Cormac mac Airt.

Yn oes y Rhufeiniaid, cofnodir i lawer o’r Déisi ymsefydlu ar hyd arfordiroedd gorllewinol Prydain, yn y tiroedd a elwid yn ddiweddarach yn Gymru, Cernyw a Dyfnaint. Sylwodd yr ysgolhaig Eoin MacNeill fod rhai enwau cynnar yn achau brenhinoedd Mumu wedi’u cerfio mewn ogam yng ngwlad y Déisi yn Waterford, yn eu plith Nia Segamain.

Yr Amddiffynnydd#

Efallai fod y gair Protector ar y garreg yng Nghastell Dwyran yn deitl anrhydedd Rhufeinig, a roddwyd i un o hynafiaid y brenin ac a drosglwyddwyd yn ei deulu hyd y chweched ganrif. Rheolai Gwerthefyr wlad debyg iawn i siroedd modern Penfro a Chaerfyrddin, a safai ei garreg wrth yr eglwys ger dôl a elwir hyd heddiw yn Barc yr Eglwys.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Esgobion Prydain yn Arles (wedi’i gofnodi)

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

    Esgobion Prydain yn Arles
  2. Caer Gybi (archaeoleg)

    Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

    Caer Gybi
  3. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig
  4. Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.

    Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf