Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 540 OC

Gildas yn ysgrifennu

Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

c. 540 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn y 500au ysgrifennodd mynach o’r Brythoniaid o’r enw Gildas, yn Lladin, Ar Ddinistr a Choncwest Prydain, De Excidio et Conquestu Britanniae. Dyma’r unig wir ffynhonnell i’w oes a ysgrifennwyd gan un a fu’n byw drwyddi, a’r gyntaf i enwi Emrys Wledig a’r fuddugoliaeth ym Maddon.

PrydFe’i dyddir fel arfer i’r 540au; dadleua rhai dros gynharach
PwyGildas Sapiens, ‘Gildas Ddoeth’
Dydd gŵyl29 Ionawr

Pregeth i’w bobl#

Nid hanes a fwriadai Gildas ei ysgrifennu. Pregeth mewn tair rhan yw ei lyfr: hanes Prydain, cerydd i bum brenin ei ddydd ei hun, a cherydd i’r clerigwyr. Ysgrifennodd iddo fod yn dawel am ddeng mlynedd neu ragor cyn llefaru.

Y pum brenin oedd Cystennin, Aurelius Caninus, Gwrthefyr o Ddyfed, Cynlas a Maelgwn Gwynedd. Pregethwr llym oedd Gildas, a hyd yn oed wrth geryddu Maelgwn galwodd ef yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain.

Gildas Ddoeth#

Dywed Buchedd a ysgrifennodd mynach o Rhuys yn Llydaw iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut. Astudiodd yn ysgol Illtud, dewis bywyd mynach yn hytrach na’i dras frenhinol, ac yn y diwedd ymsefydlu yn Llydaw, lle sefydlodd fynachlog Saint-Gildas-de-Rhuys.

Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi ei farw yn 570: ‘bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid.’ Mae’r copi hynaf o’i lyfr o’r ddegfed ganrif, a Polydore Vergil a’i hargraffodd gyntaf yn 1525.

Gildas fab Caw#

Gildas fab Caw yw ef yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg, a gelwir ef hefyd yn Gildas Badonicus. Roedd yn ‘enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’, ac mae’n un o eglwyswyr ei oes ym Mhrydain a gofnodwyd orau. Ysgrifennodd yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, gan alw ar arweinwyr a chlerigwyr i droi oddi wrth bechod, ac mae’n dweud wrthym ei fod yn bedair a deugain oed pan ysgrifennodd.

Pryd yr ysgrifennodd?#

Mae ysgolheigion yn dal i bwyso’r dyddiad. Mae Karen George yn cynnig tua 510 hyd 530, a Guy Halsall ‘Gildas cynnar’ yn ysgrifennu tua 490. Mae Andrew Breeze yn dadlau dros y flwyddyn 536, am fod Gildas yn sôn am ‘ryw niwl tew a nos ddu’ sy’n ‘eistedd ar yr ynys gyfan’, a gysyllta Breeze â’r oerfel mawr yn 535 a 536.

Mae ei lyfr yn rhoi un o’r disgrifiadau cyntaf o Fur Hadrian, a dyma’r hanes cynharaf am wahodd y Sacsoniaid i Brydain. Dyfynnodd Beda, yn yr wythfed ganrif, ac ailadroddodd ef yn helaeth, a’i ddyfyniadau ef yw’r dystiolaeth hynaf i’r testun sydd wedi goroesi.

Athro a heddychwr#

Dywed y Fuchedd o Ruys iddo fynd i Iwerddon a’i wneud yn offeiriad yno, ac i’r uchel frenin Ainmuire ofyn iddo adfer yr eglwys yn Iwerddon, fel y teithiodd dros yr ynys i gyd yn codi eglwysi ac yn sefydlu mynachlogydd. Yn ddiweddarach aeth ymlaen i Rufain a Ravenna. Awgryma’r hanesydd David Dumville mai Gildas a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba o Iona, a phriodolir iddo’r emyn a elwir y Lorica, y Llurig. Mae Buchedd a ysgrifennwyd gan Garadog o Lancarfan yn adrodd sut y gwnaeth Gildas heddwch rhwng Arthur a Melwas, brenin Gwlad yr Haf, ac ennill rhyddid Gwenhwyfar.

Ei fordaith olaf#

Yn ôl ei ddymuniad ei hun, rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw. Dri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yno. Goroesodd ei greiriau, pen, braich a phen-glin mewn aur ac arian, y Chwyldro Ffrengig ynghudd ac maent yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys, a’i gorff y tu ôl i’r allor.

Y bobl

c. 500–c. 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan
  2. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan
  3. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi
  4. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf