Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 545 OC

Synod Llanddewi Brefi

Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

Llun: Llanddewi Brefi o Fronhelen, ffotograff gan John Thomas tua 1885. · John Thomas, National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 545 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Tua 545 cyfarfu arweinwyr yr eglwys yng Nghymru ym Mrefi, yng Ngheredigion, i ateb dysgeidiaeth Pelagius. Siaradodd Dewi, ac mae traddodiad Cymru yn dal i’r ddaear godi dano fel y gallai pawb glywed, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd.

PrydTua 545
BleBrefi, Llanddewi Brefi heddiw, Ceredigion
PwyDewi, gydag esgobion ac athrawon Cymru

Y bryn a’r golomen#

Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien, Fuchedd Dewi tua 1090. Mae’n sôn am ddau synod yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius, un yn Llanddewi Brefi ac un mewn lle o’r enw Lucus Victoriae.

Pan siaradodd Dewi ym Mrefi, dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, fel y gallai pawb ei glywed, ac i golomen wen ddisgyn ac aros ar ei ysgwydd. Daeth y golomen yn arwydd iddo. Mae traddodiad Cymru hefyd yn dal i Ddyfrig ildio’i le i Ddewi yn y synod hwn.

Y tu mewn i eglwys Dewi yn Llanddewi Brefi, tua 1885.
Y tu mewn i eglwys Dewi yn Llanddewi Brefi, tua 1885. · Llun: John Thomas, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Llan Dewi#

Rhoddodd y cyfarfod ei enw i’r lle. Daeth Brefi yn Llanddewi Brefi, llan Dewi ym Mrefi. Ymhell cyn Dewi, roedd gan y Rhufeiniaid gaer yma, Bremia, ar ffordd Sarn Helen.

Yn 1346 ysgrifennodd ancr o Landdewi Brefi lyfr mawr o ryddiaith grefyddol Gymraeg, ac ynddo mae’r Fuchedd Gymraeg gynharaf i Ddewi.

Y saint a ddaeth#

Cofiai ysgrifenwyr Cymraeg yr Oesoedd Canol y synod fel digwyddiad mawr ym mywydau llawer o saint: dywedir bod Peulin, Deiniol, Cybi a Dyfrig i gyd yno gyda Dewi. Dywed Rhygyfarch i bawb a’i clywodd gyhoeddi Dewi’n archesgob. Dywedir hefyd i Ddyfrig, yr esgob hynaf, roi iddo esgobaeth Caerllion, a symudodd Dewi wedyn i Fynyw, a chilio ei hun i Ynys Enlli.

Yn y canrifoedd wedyn, cynhaliodd Bernard, esgob Tyddewi, Sieffre o Fynwy a Gerallt Gymro i gyd hawl Tyddewi i fod yn sedd archesgob.

Dau Ychen Dewi#

Mae stori arall yn egluro’r enw Brefi. Roedd dau ych, a ddywedir weithiau mai Ychain Bannog Hu Gadarn oeddent, yn llusgo cerrig i fyny bryn serth Foelallt i godi’r eglwys. Syrthiodd un ohonynt a marw, a bu’r brefu, naw gwaith drosodd, mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau ac agor ffordd haws. Felly, meddir, y galwyd y lle yn Brefi. Yn y ddeuddegfed ganrif adroddodd y bardd Gwynfardd Brycheiniog yr hanes fel stori dau ych Dewi yn ei gerdd Canu y Dewi.

Yr eglwys ar y bryn#

Saif yr eglwys ar y bryn bach lle dywedir i Ddewi lefaru. Bu’r safle’n fan addoli ers y seithfed ganrif, ac mae darnau o adeiladau hŷn wedi’u codi i mewn i’r eglwys a’i thir. Cododd Thomas Bek, esgob Tyddewi, yr eglwys ar gyfer coleg o glerigwyr a sefydlodd yma er anrhydedd i nawddsant Cymru.

Llyfr yr ancr#

Ni roddodd yr ancr a ysgrifennodd y llyfr mawr yn 1346 ei enw, ond mae’n dweud wrthym iddo gael ei wneud i Ruffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o’r Cantref Mawr. Heblaw Buchedd Dewi mae’n cynnwys ysgrifeniadau crefyddol Cymraeg fel yr Elucidarium, Ymborth yr Enaid a Breuddwyd Pawl. Fe’i rhoddwyd i Goleg Iesu, Rhydychen, tua 1700, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Bodley.

Y bobl

d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant

Cyn ac wedyn

  1. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan
  2. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu
  3. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor
  4. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf