Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 545 OC
Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Llun: Llanddewi Brefi o Fronhelen, ffotograff gan John Thomas tua 1885. · John Thomas, National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Tua 545 cyfarfu arweinwyr yr eglwys yng Nghymru ym Mrefi, yng Ngheredigion, i ateb dysgeidiaeth Pelagius. Siaradodd Dewi, ac mae traddodiad Cymru yn dal i’r ddaear godi dano fel y gallai pawb glywed, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
| Pryd | Tua 545 |
|---|---|
| Ble | Brefi, Llanddewi Brefi heddiw, Ceredigion |
| Pwy | Dewi, gydag esgobion ac athrawon Cymru |
Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien, Fuchedd Dewi tua 1090. Mae’n sôn am ddau synod yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius, un yn Llanddewi Brefi ac un mewn lle o’r enw Lucus Victoriae.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Pan siaradodd Dewi ym Mrefi, dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, fel y gallai pawb ei glywed, ac i golomen wen ddisgyn ac aros ar ei ysgwydd. Daeth y golomen yn arwydd iddo. Mae traddodiad Cymru hefyd yn dal i Ddyfrig ildio’i le i Ddewi yn y synod hwn.FfynonellauSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.Dubricius ↗Wikipedia (Saesneg)Dyfrig (tua 465 i tua 550), a aned yn Madley, mab Efrddyl, merch y Brenin Peibio o Erging, a iachaodd o’r gwahanglwyf pan oedd yn blentyn; ysgolhaig ac iachäwr; sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros; dysgodd Deilo a Samson; esgob; dywedir iddo ildio’i esgobaeth i Ddewi ym Mrefi yn 545; ymneilltuodd i Enlli a’i gladdu yno; symudwyd ei gorff i Landaf yn 1120; yng ngwaith Sieffre o Fynwy ef sy’n coroni’r Brenin Arthur; ei ŵyl ar 14 Tachwedd; fe’i dangosir yn dal dwy ffon fagl.

Rhoddodd y cyfarfod ei enw i’r lle. Daeth Brefi yn Llanddewi Brefi, llan Dewi ym Mrefi. Ymhell cyn Dewi, roedd gan y Rhufeiniaid gaer yma, Bremia, ar ffordd Sarn Helen.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.
Yn 1346 ysgrifennodd ancr o Landdewi Brefi lyfr mawr o ryddiaith grefyddol Gymraeg, ac ynddo mae’r Fuchedd Gymraeg gynharaf i Ddewi.FfynonellauDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.Book of the Anchorite of Llanddewibrefi ↗Wicipedia (Saesneg)Coleg Iesu MS 119, a ddyddiwyd 1346 gan ei goloffon, a ysgrifennwyd gan ancr i Ruffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o’r Cantref Mawr; yr Elucidarium, Ymborth yr Enaid, Breuddwyd Pawl a Gwlad y Preutur Siôn.
Cofiai ysgrifenwyr Cymraeg yr Oesoedd Canol y synod fel digwyddiad mawr ym mywydau llawer o saint: dywedir bod Peulin, Deiniol, Cybi a Dyfrig i gyd yno gyda Dewi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. Dywed Rhygyfarch i bawb a’i clywodd gyhoeddi Dewi’n archesgob. Dywedir hefyd i Ddyfrig, yr esgob hynaf, roi iddo esgobaeth Caerllion, a symudodd Dewi wedyn i Fynyw, a chilio ei hun i Ynys Enlli.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
Yn y canrifoedd wedyn, cynhaliodd Bernard, esgob Tyddewi, Sieffre o Fynwy a Gerallt Gymro i gyd hawl Tyddewi i fod yn sedd archesgob.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
Mae stori arall yn egluro’r enw Brefi. Roedd dau ych, a ddywedir weithiau mai Ychain Bannog Hu Gadarn oeddent, yn llusgo cerrig i fyny bryn serth Foelallt i godi’r eglwys. Syrthiodd un ohonynt a marw, a bu’r brefu, naw gwaith drosodd, mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau ac agor ffordd haws. Felly, meddir, y galwyd y lle yn Brefi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. Yn y ddeuddegfed ganrif adroddodd y bardd Gwynfardd Brycheiniog yr hanes fel stori dau ych Dewi yn ei gerdd Canu y Dewi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.
Saif yr eglwys ar y bryn bach lle dywedir i Ddewi lefaru. Bu’r safle’n fan addoli ers y seithfed ganrif, ac mae darnau o adeiladau hŷn wedi’u codi i mewn i’r eglwys a’i thir.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. Cododd Thomas Bek, esgob Tyddewi, yr eglwys ar gyfer coleg o glerigwyr a sefydlodd yma er anrhydedd i nawddsant Cymru.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.
Ni roddodd yr ancr a ysgrifennodd y llyfr mawr yn 1346 ei enw, ond mae’n dweud wrthym iddo gael ei wneud i Ruffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o’r Cantref Mawr. Heblaw Buchedd Dewi mae’n cynnwys ysgrifeniadau crefyddol Cymraeg fel yr Elucidarium, Ymborth yr Enaid a Breuddwyd Pawl. Fe’i rhoddwyd i Goleg Iesu, Rhydychen, tua 1700, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Bodley.FfynhonnellBook of the Anchorite of Llanddewibrefi ↗Wicipedia (Saesneg)Coleg Iesu MS 119, a ddyddiwyd 1346 gan ei goloffon, a ysgrifennwyd gan ancr i Ruffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o’r Cantref Mawr; yr Elucidarium, Ymborth yr Enaid, Breuddwyd Pawl a Gwlad y Preutur Siôn.
Ffynonellau a darllen pellach
Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantMae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
CamlanMae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.
Gildas yn ysgrifennuMae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
Deiniol ym MangorMae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.
Maelgwn a’r fad felenYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf