Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

43 OC

Caradog yn ymladd yr ymosodiad

Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

Llun: Caradog, Caratacus i’r Rhufeiniaid, fel y’i cerfiwyd gan John Henry Foley i’r Mansion House yn Llundain: ysgythriad o 1860. · William Roffe after John Henry Foley, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

43 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn OC 43 anfonodd yr ymerawdwr Clawdiws bedair lleng dros y môr i gipio Prydain. Yn aros amdanynt roedd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, gyda’i frawd Togodumnus. Byddai Caradog yn ymladd Rhufain am naw mlynedd, yn y de-ddwyrain yn gyntaf ac yna o fynyddoedd Cymru, a byddai ei enw’n byw am byth yng nghof y Cymry.

PrydOC 43
BleDe-ddwyrain Prydain, wrth afon fawr ac wrth Dafwys
PwyCaradog a Togodumnus, meibion Cynfelyn, yn erbyn Aulus Plautius a phedair lleng
Ei adrodd ganCassius Dio, Hanes Rhufain, llyfr LX; Tacitus, Annales XII

Pedair lleng#

Daeth y cadfridog Rhufeinig Aulus Plautius â’i fyddin drosodd yn dair rhan. Dywed Cassius Dio, a ysgrifennodd yr hanes llawnaf, iddo ‘drechu Caratacus yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynobellinus, a oedd wedi marw.’ Cynfelyn oedd brenin mwyaf yr ynys, ac yn awr roedd ei feibion yn arwain y Brythoniaid yn erbyn byddin gryfaf y byd.

Brwydr yr afon#

Wrth afon fawr, a gymerir gan y rhan fwyaf o haneswyr i fod yn y Medway yng Nghaint, gwersyllodd y Brythoniaid ar y lan bellaf, yn sicr na allai byddin groesi. Anfonodd Plautius drosodd fintai o filwyr o’r Almaen a oedd wedi arfer nofio’r afonydd gwylltaf yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth. Yn y diwedd ciliodd y Brythoniaid i Dafwys.

Yn fuan wedyn lladdwyd Togodumnus. Yna daeth Clawdiws ei hun i Brydain i weld y fuddugoliaeth. Roedd offer mawr, eliffantod yn eu plith, wedi’i gasglu i’r rhyfel; treuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig yn yr ynys, ac yn yr amser hwnnw cipiodd y Rhufeiniaid Camulodunum, prifddinas Cynfelyn.

Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84: deugain mlynedd cyn i’r llengoedd ddal Cymru.
Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84: deugain mlynedd cyn i’r llengoedd ddal Cymru. · Llun: Notuncurious, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Tua’r gorllewin i Gymru#

Nid ildiodd Caradog. Aeth tua’r gorllewin, at Silwriaid de-ddwyrain Cymru ac Ordoficiaid y gogledd, ac am yr wyth mlynedd nesaf arweiniodd hwy yn erbyn Rhufain o’r bryniau. Adwaenai’r Rhufeiniaid ef wrth ffurf Ladin ei enw, Caratacus. Yn Gymraeg Caradog yw ef, ac ystyr yr enw yw ‘annwyl’.

Ni chollodd y Cymry ef erioed. Mae hen ach Gymreig yn ei enwi’n ‘Caratauc map Cinbelin’, Caradog fab Cynfelyn, ac mae’r Mabinogi a’r Trioedd yn cadw Caradog fab Brân a reolai Ynys Prydain.

Tywysog teyrnas a dyfai#

Cyn i’r Rhufeiniaid ddod, roedd Caradog eisoes yn arweinydd. Mae darnau arian y cyfnod yn awgrymu iddo ddysgu ei grefft dan ei ewythr Epaticcus, a gariodd rym y teulu tua’r gorllewin i diroedd yr Atrebates. Pan fu farw Epaticcus, tua 35 OC, mae’n debyg i Garadog orffen y gwaith a chymryd y deyrnas honno i gyd. Ffodd ei brenin, Verica, i Rufain ac erfyn ar yr ymerawdwr Claudius am help, a rhoddodd hynny reswm i Rufain ymosod.

Yn erbyn deugain mil#

Credir bod pedair lleng Aulus Plautius yn tua deugain mil o ddynion. Yn eu herbyn ymladdodd Caradog a Togodumnus yn y ffordd orau a wyddai’r Brythoniaid, gan daro a chilio yn hytrach na chyfarfod â’r fyddin gyfan mewn un man.

Gwobr fawr gyntaf y goresgynwyr oedd Camulodunon, llys Cynfelyn a’i feibion. Gwnaeth Rhufain hi’n wladfa Rufeinig gyntaf Prydain, Colonia Victricensis, Dinas y Fuddugoliaeth. Roedd Caradog wedi colli prifddinas ei dad, ond roedd y gorllewin ganddo o hyd, a byddai pobloedd y gorllewin, y Silwriaid a’r Ordoficiaid, yn sefyll gydag ef.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

    Derwyddon Môn
  2. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain
  3. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

    Rhufain yn cwrdd â’r Decangli
  4. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

    Brwydr olaf Caradog

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf