Yn OC 43 anfonodd yr ymerawdwr Clawdiws bedair lleng dros y môr i gipio Prydain. Yn aros amdanynt roedd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, gyda’i frawd Togodumnus. Byddai Caradog yn ymladd Rhufain am naw mlynedd, yn y de-ddwyrain yn gyntaf ac yna o fynyddoedd Cymru, a byddai ei enw’n byw am byth yng nghof y Cymry.FfynonellauCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.Roman History, book LX, chapters 19 to 21 ↗Cassius Dio, cyfieithiad Earnest Cary, Loeb Classical Library, 1924 (Saesneg)Croesodd y fyddin yn dair rhan; trechodd Plautius Garadog yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynfelyn, a oedd wedi marw; wrth afon anfonodd drosodd fintai o Germaniaid a oedd wedi arfer nofio’n rhwydd yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth; ciliodd y Brythoniaid i Dafwys; bu farw Togodumnus yn fuan wedyn; roedd offer helaeth, gan gynnwys eliffantod, wedi’i gasglu i’r ymgyrch; cipiodd Clawdiws Camulodunum, prifddinas Cynfelyn, a threuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig ym Mhrydain.
| Pryd | OC 43 |
|---|---|
| Ble | De-ddwyrain Prydain, wrth afon fawr ac wrth Dafwys |
| Pwy | Caradog a Togodumnus, meibion Cynfelyn, yn erbyn Aulus Plautius a phedair lleng |
| Ei adrodd gan | Cassius Dio, Hanes Rhufain, llyfr LX; Tacitus, Annales XII |
Pedair lleng#
Daeth y cadfridog Rhufeinig Aulus Plautius â’i fyddin drosodd yn dair rhan. Dywed Cassius Dio, a ysgrifennodd yr hanes llawnaf, iddo ‘drechu Caratacus yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynobellinus, a oedd wedi marw.’ Cynfelyn oedd brenin mwyaf yr ynys, ac yn awr roedd ei feibion yn arwain y Brythoniaid yn erbyn byddin gryfaf y byd.FfynonellauRoman History, book LX, chapters 19 to 21 ↗Cassius Dio, cyfieithiad Earnest Cary, Loeb Classical Library, 1924 (Saesneg)Croesodd y fyddin yn dair rhan; trechodd Plautius Garadog yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynfelyn, a oedd wedi marw; wrth afon anfonodd drosodd fintai o Germaniaid a oedd wedi arfer nofio’n rhwydd yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth; ciliodd y Brythoniaid i Dafwys; bu farw Togodumnus yn fuan wedyn; roedd offer helaeth, gan gynnwys eliffantod, wedi’i gasglu i’r ymgyrch; cipiodd Clawdiws Camulodunum, prifddinas Cynfelyn, a threuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig ym Mhrydain.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Brwydr yr afon#
Wrth afon fawr, a gymerir gan y rhan fwyaf o haneswyr i fod yn y Medway yng Nghaint, gwersyllodd y Brythoniaid ar y lan bellaf, yn sicr na allai byddin groesi. Anfonodd Plautius drosodd fintai o filwyr o’r Almaen a oedd wedi arfer nofio’r afonydd gwylltaf yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth. Yn y diwedd ciliodd y Brythoniaid i Dafwys.FfynonellauRoman History, book LX, chapters 19 to 21 ↗Cassius Dio, cyfieithiad Earnest Cary, Loeb Classical Library, 1924 (Saesneg)Croesodd y fyddin yn dair rhan; trechodd Plautius Garadog yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynfelyn, a oedd wedi marw; wrth afon anfonodd drosodd fintai o Germaniaid a oedd wedi arfer nofio’n rhwydd yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth; ciliodd y Brythoniaid i Dafwys; bu farw Togodumnus yn fuan wedyn; roedd offer helaeth, gan gynnwys eliffantod, wedi’i gasglu i’r ymgyrch; cipiodd Clawdiws Camulodunum, prifddinas Cynfelyn, a threuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig ym Mhrydain.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Yn fuan wedyn lladdwyd Togodumnus. Yna daeth Clawdiws ei hun i Brydain i weld y fuddugoliaeth. Roedd offer mawr, eliffantod yn eu plith, wedi’i gasglu i’r rhyfel; treuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig yn yr ynys, ac yn yr amser hwnnw cipiodd y Rhufeiniaid Camulodunum, prifddinas Cynfelyn.FfynhonnellRoman History, book LX, chapters 19 to 21 ↗Cassius Dio, cyfieithiad Earnest Cary, Loeb Classical Library, 1924 (Saesneg)Croesodd y fyddin yn dair rhan; trechodd Plautius Garadog yn gyntaf ac yna Togodumnus, meibion Cynfelyn, a oedd wedi marw; wrth afon anfonodd drosodd fintai o Germaniaid a oedd wedi arfer nofio’n rhwydd yn eu harfwisg lawn, ac ymladdodd y Brythoniaid â hwy eto drannoeth; ciliodd y Brythoniaid i Dafwys; bu farw Togodumnus yn fuan wedyn; roedd offer helaeth, gan gynnwys eliffantod, wedi’i gasglu i’r ymgyrch; cipiodd Clawdiws Camulodunum, prifddinas Cynfelyn, a threuliodd un diwrnod ar bymtheg yn unig ym Mhrydain.

Tua’r gorllewin i Gymru#
Nid ildiodd Caradog. Aeth tua’r gorllewin, at Silwriaid de-ddwyrain Cymru ac Ordoficiaid y gogledd, ac am yr wyth mlynedd nesaf arweiniodd hwy yn erbyn Rhufain o’r bryniau. Adwaenai’r Rhufeiniaid ef wrth ffurf Ladin ei enw, Caratacus. Yn Gymraeg Caradog yw ef, ac ystyr yr enw yw ‘annwyl’.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Ni chollodd y Cymry ef erioed. Mae hen ach Gymreig yn ei enwi’n ‘Caratauc map Cinbelin’, Caradog fab Cynfelyn, ac mae’r Mabinogi a’r Trioedd yn cadw Caradog fab Brân a reolai Ynys Prydain.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Tywysog teyrnas a dyfai#
Cyn i’r Rhufeiniaid ddod, roedd Caradog eisoes yn arweinydd. Mae darnau arian y cyfnod yn awgrymu iddo ddysgu ei grefft dan ei ewythr Epaticcus, a gariodd rym y teulu tua’r gorllewin i diroedd yr Atrebates. Pan fu farw Epaticcus, tua 35 OC, mae’n debyg i Garadog orffen y gwaith a chymryd y deyrnas honno i gyd. Ffodd ei brenin, Verica, i Rufain ac erfyn ar yr ymerawdwr Claudius am help, a rhoddodd hynny reswm i Rufain ymosod.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Yn erbyn deugain mil#
Credir bod pedair lleng Aulus Plautius yn tua deugain mil o ddynion. Yn eu herbyn ymladdodd Caradog a Togodumnus yn y ffordd orau a wyddai’r Brythoniaid, gan daro a chilio yn hytrach na chyfarfod â’r fyddin gyfan mewn un man.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Gwobr fawr gyntaf y goresgynwyr oedd Camulodunon, llys Cynfelyn a’i feibion. Gwnaeth Rhufain hi’n wladfa Rufeinig gyntaf Prydain, Colonia Victricensis, Dinas y Fuddugoliaeth.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd. Roedd Caradog wedi colli prifddinas ei dad, ond roedd y gorllewin ganddo o hyd, a byddai pobloedd y gorllewin, y Silwriaid a’r Ordoficiaid, yn sefyll gydag ef.
Ffynonellau a darllen pellach






