Yn OC 48 trodd y llywodraethwr Rhufeinig newydd, Publius Ostorius Scapula, ei fyddin yn erbyn Deceangli’r gogledd-ddwyrain. Dyma’r tro cyntaf i fyddin Rufeinig ymdeithio i’r wlad a alwn heddiw yn Gymru, a dechrau deng mlynedd ar hugain o ryfel.FfynonellauDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74.The Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
| Pryd | OC 48 |
|---|---|
| Ble | Gogledd-ddwyrain Cymru: Tegeingl, gwlad y Deceangli |
| Pwy | Y Deceangli yn erbyn y llywodraethwr Ostorius Scapula |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales XII; plwm wedi’i stampio â’u henw |
Pobl y bryniau#
Daliai’r Deceangli ogledd-ddwyrain Cymru, tiroedd Sir y Fflint a Sir Ddinbych heddiw efallai. Roeddent yn byw mewn cadwyn o fryngaerau ar hyd Bryniau Clwyd, rhagfuriau uchel yn edrych dros Ddyffryn Clwyd ac aber Dyfrdwy. Bu eu henw fyw yn Gymraeg fel Tegeingl, hen enw’r wlad honno.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74.

Ymdaith Ostorius#
Mae Tacitus yn adrodd yr hanes mewn ychydig linellau. Gyrrwyd y fyddin ‘yn erbyn y Cangi; difrodwyd eu tir, a chymryd ysbail ym mhobman’, ac ni ellid denu’r Brythoniaid i frwydr. Daeth y Rhufeiniaid o fewn ychydig bellter i’r môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes yn y gogledd alw’r cadfridog yn ôl.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.Deceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74.
Plwm i Rufain#
Roedd bryniau’r Deceangli yn gyfoethog o blwm, ac roedd Rhufain am ei gael. Cafwyd moch plwm a fwriwyd gan y Rhufeiniaid wedi’u stampio ag enw’r bobl, DECEANGI, ac mae un o 192 pwys yn dwyn enw’r ymerawdwr Vespasian. Y Deceangli oedd pobl gyntaf Cymru i gwrdd â’r llengoedd, a bwriwyd eu henw i fetel eu bryniau.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74.
Bryngaer fwyaf Cymru#
Y fwyaf o fryngaerau Bryniau Clwyd, a’r fwyaf yng Nghymru, yw Pen-y-cloddiau, 440 metr i fyny, yn cau 19 hectar o ben y bryn. Bu Prifysgol Lerpwl yn cloddio yno o 2012 i 2018.FfynhonnellPenycloddiau Hillfort excavations ↗Prifysgol Lerpwl, Archaeoleg (Saesneg)Pen-y-cloddiau ar Fryniau Clwyd, ar 440 metr, yn amgáu 19 hectar, y fryngaer fwyaf yng Nghymru; cloddiwyd gan ysgol faes Lerpwl o 2012 i 2018; palis derw o’r 12fed i’r 10fed ganrif CC, rhagfur bocs o bren a cherrig a losgwyd tua 820 CC, rhagfuriau cerrig diweddarach, a llwyfan tŷ a ddyddiwyd i’r ail ganrif CC; gweithiodd gyda chloddiad Rhydychen ym Modfari i ddeall bryngaerau Bryniau Clwyd. Cawsant fod pobl wedi amgylchynu’r bryn gyntaf â phalis derw yn y ddeuddegfed i’r ddegfed ganrif CC, a bod rhagfur o bren a cherrig wedi’i godi yno’n ddiweddarach a’i losgi tua 820 CC. Dilynodd rhagfuriau cerrig, a dyddiwyd llwyfan tŷ y tu mewn i’r ail ganrif CC, heb fod yn hir cyn i’r Rhufeiniaid ddod.FfynhonnellPenycloddiau Hillfort excavations ↗Prifysgol Lerpwl, Archaeoleg (Saesneg)Pen-y-cloddiau ar Fryniau Clwyd, ar 440 metr, yn amgáu 19 hectar, y fryngaer fwyaf yng Nghymru; cloddiwyd gan ysgol faes Lerpwl o 2012 i 2018; palis derw o’r 12fed i’r 10fed ganrif CC, rhagfur bocs o bren a cherrig a losgwyd tua 820 CC, rhagfuriau cerrig diweddarach, a llwyfan tŷ a ddyddiwyd i’r ail ganrif CC; gweithiodd gyda chloddiad Rhydychen ym Modfari i ddeall bryngaerau Bryniau Clwyd.
Canovium#
Enwir Canovium yn brifddinas y Deceangli. Cododd Rhufain gaer ategol yno’n ddiweddarach, yng Nghaerhun yn nyffryn Conwy, ac efallai fod pentref sifil o’i chwmpas.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74. O Ganovium y rhedai’r ffordd hir a elwir yn ddiweddarach yn Sarn Helen, tua 160 milltir tua’r de trwy fynyddoedd Cymru.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Wedi’u stampio â’u henw#
Gellir gweld gweithfeydd Rhufeinig am blwm ac arian yn nhir y Deceangli o hyd. Mae dau o’r moch plwm mawr a gafwyd yng Nghaer wedi’u stampio ag enw’r bobl. Mae un yn pwyso 192 pwys; mae’r llall, o ymyl Pont Tarvin, yn pwyso 179 pwys ac wedi’i ddyddio i 74 OC. Gellir gweld y ddau yn Amgueddfa Grosvenor.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74.
Arhosodd Rhufain. Ym Mhrestatyn, ar arfordir y Deceangli, codwyd baddondy Rhufeinig tua 120, gan yr Ugeinfed Lleng yn ôl pob tebyg. Fe’i helaethwyd tua 150, ei ddarganfod yn 1934 a’i gadw i bobl ei weld yn 1984.FfynhonnellPrestatyn ↗Wikipedia (Saesneg)Prestatyn, o eiriau Hen Saesneg sy’n golygu ‘tyddyn yr offeiriaid’, Prestetone yn Llyfr Domesday; bu pobl yn byw yma ers cyn hanes, fel y dengys offer o ogofâu’r Graig Fawr; cafwyd baddondy Rhufeinig, a godwyd tua 120 gan yr Ugeinfed Leng yn ôl pob tebyg a’i ehangu tua 150, yn 1934 a’i ddiogelu yn 1984; codwyd Castell Prestatyn tua 1157 gan y Norman Robert de Banastre yn ôl pob tebyg, a dinistriodd lluoedd Owain Gwynedd ef yn 1167; mae’r dref ym mhen gogleddol Llwybr Clawdd Offa; agorwyd y Lido yn 1923; poblogaeth 19,085 yn 2021. Bryniau’r Deceangli oedd y cyntaf yng Nghymru i weld y llengoedd, ac roedd eu plwm a’u henw wedi teithio gyda hwy i’r byd Rhufeinig.
Ffynonellau a darllen pellach




