Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

48 OC

Rhufain yn cwrdd â’r Decangli

Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

Llun: Bryngaer Moel Hiraddug ger Dyserth, ym mhen gogleddol Bryniau Clwyd, yng ngwlad y Deceangli. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

48 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn OC 48 trodd y llywodraethwr Rhufeinig newydd, Publius Ostorius Scapula, ei fyddin yn erbyn Deceangli’r gogledd-ddwyrain. Dyma’r tro cyntaf i fyddin Rufeinig ymdeithio i’r wlad a alwn heddiw yn Gymru, a dechrau deng mlynedd ar hugain o ryfel.

PrydOC 48
BleGogledd-ddwyrain Cymru: Tegeingl, gwlad y Deceangli
PwyY Deceangli yn erbyn y llywodraethwr Ostorius Scapula
Ei adrodd ganTacitus, Annales XII; plwm wedi’i stampio â’u henw

Pobl y bryniau#

Daliai’r Deceangli ogledd-ddwyrain Cymru, tiroedd Sir y Fflint a Sir Ddinbych heddiw efallai. Roeddent yn byw mewn cadwyn o fryngaerau ar hyd Bryniau Clwyd, rhagfuriau uchel yn edrych dros Ddyffryn Clwyd ac aber Dyfrdwy. Bu eu henw fyw yn Gymraeg fel Tegeingl, hen enw’r wlad honno.

Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid: y Deceangli yn y gogledd-ddwyrain, yr Ordoficiaid, y Silwriaid, y Demetae a’r Gangani.
Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid: y Deceangli yn y gogledd-ddwyrain, yr Ordoficiaid, y Silwriaid, y Demetae a’r Gangani. · Llun: Rhion Pritchard, Public domain, Wikimedia Commons

Ymdaith Ostorius#

Mae Tacitus yn adrodd yr hanes mewn ychydig linellau. Gyrrwyd y fyddin ‘yn erbyn y Cangi; difrodwyd eu tir, a chymryd ysbail ym mhobman’, ac ni ellid denu’r Brythoniaid i frwydr. Daeth y Rhufeiniaid o fewn ychydig bellter i’r môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes yn y gogledd alw’r cadfridog yn ôl.

Plwm i Rufain#

Roedd bryniau’r Deceangli yn gyfoethog o blwm, ac roedd Rhufain am ei gael. Cafwyd moch plwm a fwriwyd gan y Rhufeiniaid wedi’u stampio ag enw’r bobl, DECEANGI, ac mae un o 192 pwys yn dwyn enw’r ymerawdwr Vespasian. Y Deceangli oedd pobl gyntaf Cymru i gwrdd â’r llengoedd, a bwriwyd eu henw i fetel eu bryniau.

Bryngaer fwyaf Cymru#

Y fwyaf o fryngaerau Bryniau Clwyd, a’r fwyaf yng Nghymru, yw Pen-y-cloddiau, 440 metr i fyny, yn cau 19 hectar o ben y bryn. Bu Prifysgol Lerpwl yn cloddio yno o 2012 i 2018. Cawsant fod pobl wedi amgylchynu’r bryn gyntaf â phalis derw yn y ddeuddegfed i’r ddegfed ganrif CC, a bod rhagfur o bren a cherrig wedi’i godi yno’n ddiweddarach a’i losgi tua 820 CC. Dilynodd rhagfuriau cerrig, a dyddiwyd llwyfan tŷ y tu mewn i’r ail ganrif CC, heb fod yn hir cyn i’r Rhufeiniaid ddod.

Canovium#

Enwir Canovium yn brifddinas y Deceangli. Cododd Rhufain gaer ategol yno’n ddiweddarach, yng Nghaerhun yn nyffryn Conwy, ac efallai fod pentref sifil o’i chwmpas. O Ganovium y rhedai’r ffordd hir a elwir yn ddiweddarach yn Sarn Helen, tua 160 milltir tua’r de trwy fynyddoedd Cymru.

Wedi’u stampio â’u henw#

Gellir gweld gweithfeydd Rhufeinig am blwm ac arian yn nhir y Deceangli o hyd. Mae dau o’r moch plwm mawr a gafwyd yng Nghaer wedi’u stampio ag enw’r bobl. Mae un yn pwyso 192 pwys; mae’r llall, o ymyl Pont Tarvin, yn pwyso 179 pwys ac wedi’i ddyddio i 74 OC. Gellir gweld y ddau yn Amgueddfa Grosvenor.

Arhosodd Rhufain. Ym Mhrestatyn, ar arfordir y Deceangli, codwyd baddondy Rhufeinig tua 120, gan yr Ugeinfed Lleng yn ôl pob tebyg. Fe’i helaethwyd tua 150, ei ddarganfod yn 1934 a’i gadw i bobl ei weld yn 1984. Bryniau’r Deceangli oedd y cyntaf yng Nghymru i weld y llengoedd, ac roedd eu plwm a’u henw wedi teithio gyda hwy i’r byd Rhufeinig.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain
  2. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

    Caradog yn ymladd yr ymosodiad
  3. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

    Brwydr olaf Caradog
  4. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

    Caradog yn siarad yn Rhufain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf