Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
51 OC
Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
Llun: Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ymladdodd Caradog ei frwydr olaf yng ngwlad yr Ordoficiaid, gyda’r Silwriaid wrth ei ochr. · Rhion Pritchard, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Am wyth mlynedd wedi i’r Rhufeiniaid lanio, ymladdodd Caradog ymlaen. Tua OC 51, ymhlith mynyddoedd yr Ordoficiaid, safodd am y tro olaf yn erbyn y llywodraethwr Ostorius Scapula. Rhoddodd Tacitus, a ysgrifennodd yr hanes, eiriau gŵr rhydd iddo hyd y diwedd.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
| Pryd | Tua OC 50 neu 51 |
|---|---|
| Ble | Gwlad yr Ordoficiaid, yng nghanolbarth neu ogledd Cymru neu ar y ffin; dadleuir am y man o hyd |
| Pwy | Y Brenin Caradog gyda’r Ordoficiaid a’r Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales XII, penodau 33 i 36 |
Roedd Caradog wedi gwneud Silwriaid y de-ddwyrain yn galon ei ryfel, a dywed Tacitus eu bod ‘yn llawn hyder yng ngrym Caradog’. Yna, meddai, fe ‘symudodd y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid’, pobl y gogledd-orllewin, a chasglu pawb a ofnai heddwch Rhufain i un frwydr olaf.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Dewisodd ei dir yn ofalus: bryniau uchel, ag afon o ddyfnder amrywiol o’u blaen, a lle bynnag y gellid dringo’r llethrau pentyrrodd gerrig yn rhagfur. Safai ei ryfelwyr yn barod y tu ôl iddo. Aeth Caradog ar hyd y rhengoedd, gan ddweud wrth bob mintai mai’r ‘dydd hwnnw a’r frwydr honno fyddai dechrau adennill eu rhyddid, neu gaethiwed tragwyddol’, a galw wrth eu henwau ar y cyndadau a yrrodd Gesar yn ôl.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Y dydd hwnnw a’r frwydr honno fyddai dechrau adennill eu rhyddid, neu gaethiwed tragwyddol.
Caradog wrth ei fyddin, yn Tacitus, Annales XII.34
Ni ŵyr neb ble yr ymladdwyd y frwydr. Enwyd Caer Caradoc ger Church Stretton, British Camp ym Mryniau Malvern, Brampton Bryan, a Llanymynech ar ffin Powys, ac mae’r ddadl yn parhau.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.

Croesodd y llengoedd yr afon yn ddidrafferth ac ymosod ar y rhagfur cerrig, a thorrwyd y Brythoniaid. Daliwyd gwraig a merch Caradog, ac ildiodd ei frodyr. Dihangodd Caradog ei hun ac aeth tua’r gogledd at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i ofyn am loches. Rhoddodd hi ef mewn cadwyni a’i drosglwyddo i Rufain.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Roedd wedi dal ei dir yn erbyn grym mwyaf y ddaear am wyth mlynedd, ac erbyn hynny, medd Tacitus, roedd ei glod wedi mynd o’i flaen dros y môr ac ‘yn wir yn cael ei ddathlu yn yr Eidal’. Roedd Rhufain wedi dal y brenin, ond nid oedd wedi gweld ei ddiwedd.FfynhonnellThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.
Mae dau fryn yn Swydd Amwythig, ar hen ffin y Cymry, yn cario ei enw: Caer Caradoc, yn Gymraeg Caer Caradog. Bryngaer o Oes yr Haearn ger Clun yw un, sydd bellach yn heneb gofrestredig. Bryn uchel gyda bryngaer ar ei gopa ger Church Stretton yw’r llall, un filltir ar bymtheg i’r gogledd-ddwyrain.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd. Mae pobl wedi credu ers tro mai ar un ohonynt y bu’r frwydr olaf.
Mae eraill yn edrych ymhellach i’r gorllewin, i Bowys. Yn 1998 dangosodd Bari Jones, yn ysgrifennu yn Archaeology Today, fod Creigiau Blodwel yn Llanymynech yn cyfateb yn agos i’r tir a ddisgrifia Tacitus: y bryniau serth, yr afon o’u blaen, a’r llethrau lle gellid pentyrru cerrig.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Mae’r hanesion Cymraeg a ddilynodd Sieffre o Fynwy yn sôn am fab i Gynfelyn a ddaliodd i ymladd yn erbyn Rhufain wedi i’w frawd hŷn syrthio. Yn y fersiynau Cymraeg ei enw yw Gweirydd fab Cynfelyn, a’i frawd yw Gwydyr.FfynhonnellCaratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd. Nid oedd hanes mab y brenin mawr na fyddai’n ildio erioed wedi’i anghofio.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogMae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.
Caradog yn ymladd yr ymosodiadMae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.
Rhufain yn cwrdd â’r DecangliWedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
Caradog yn siarad yn RhufainHyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Y Silwriaid yn trechu llengYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf