Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

51 OC

Brwydr olaf Caradog

Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

Llun: Llwythau Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ymladdodd Caradog ei frwydr olaf yng ngwlad yr Ordoficiaid, gyda’r Silwriaid wrth ei ochr. · Rhion Pritchard, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

51 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Am wyth mlynedd wedi i’r Rhufeiniaid lanio, ymladdodd Caradog ymlaen. Tua OC 51, ymhlith mynyddoedd yr Ordoficiaid, safodd am y tro olaf yn erbyn y llywodraethwr Ostorius Scapula. Rhoddodd Tacitus, a ysgrifennodd yr hanes, eiriau gŵr rhydd iddo hyd y diwedd.

PrydTua OC 50 neu 51
BleGwlad yr Ordoficiaid, yng nghanolbarth neu ogledd Cymru neu ar y ffin; dadleuir am y man o hyd
PwyY Brenin Caradog gyda’r Ordoficiaid a’r Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula
Ei adrodd ganTacitus, Annales XII, penodau 33 i 36

Y rhyfel yn y gorllewin#

Roedd Caradog wedi gwneud Silwriaid y de-ddwyrain yn galon ei ryfel, a dywed Tacitus eu bod ‘yn llawn hyder yng ngrym Caradog’. Yna, meddai, fe ‘symudodd y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid’, pobl y gogledd-orllewin, a chasglu pawb a ofnai heddwch Rhufain i un frwydr olaf.

Maes y frwydr#

Dewisodd ei dir yn ofalus: bryniau uchel, ag afon o ddyfnder amrywiol o’u blaen, a lle bynnag y gellid dringo’r llethrau pentyrrodd gerrig yn rhagfur. Safai ei ryfelwyr yn barod y tu ôl iddo. Aeth Caradog ar hyd y rhengoedd, gan ddweud wrth bob mintai mai’r ‘dydd hwnnw a’r frwydr honno fyddai dechrau adennill eu rhyddid, neu gaethiwed tragwyddol’, a galw wrth eu henwau ar y cyndadau a yrrodd Gesar yn ôl.

Y dydd hwnnw a’r frwydr honno fyddai dechrau adennill eu rhyddid, neu gaethiwed tragwyddol.

Caradog wrth ei fyddin, yn Tacitus, Annales XII.34

Ni ŵyr neb ble yr ymladdwyd y frwydr. Enwyd Caer Caradoc ger Church Stretton, British Camp ym Mryniau Malvern, Brampton Bryan, a Llanymynech ar ffin Powys, ac mae’r ddadl yn parhau.

Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84, gyda’r rhyfel hir yng Nghymru.
Ymgyrchoedd Rhufain ym Mhrydain o OC 43 hyd 84, gyda’r rhyfel hir yng Nghymru. · Llun: Notuncurious, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Colli a brad#

Croesodd y llengoedd yr afon yn ddidrafferth ac ymosod ar y rhagfur cerrig, a thorrwyd y Brythoniaid. Daliwyd gwraig a merch Caradog, ac ildiodd ei frodyr. Dihangodd Caradog ei hun ac aeth tua’r gogledd at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i ofyn am loches. Rhoddodd hi ef mewn cadwyni a’i drosglwyddo i Rufain.

Roedd wedi dal ei dir yn erbyn grym mwyaf y ddaear am wyth mlynedd, ac erbyn hynny, medd Tacitus, roedd ei glod wedi mynd o’i flaen dros y môr ac ‘yn wir yn cael ei ddathlu yn yr Eidal’. Roedd Rhufain wedi dal y brenin, ond nid oedd wedi gweld ei ddiwedd.

Caerau Caradog#

Mae dau fryn yn Swydd Amwythig, ar hen ffin y Cymry, yn cario ei enw: Caer Caradoc, yn Gymraeg Caer Caradog. Bryngaer o Oes yr Haearn ger Clun yw un, sydd bellach yn heneb gofrestredig. Bryn uchel gyda bryngaer ar ei gopa ger Church Stretton yw’r llall, un filltir ar bymtheg i’r gogledd-ddwyrain. Mae pobl wedi credu ers tro mai ar un ohonynt y bu’r frwydr olaf.

Creigiau Blodwel#

Mae eraill yn edrych ymhellach i’r gorllewin, i Bowys. Yn 1998 dangosodd Bari Jones, yn ysgrifennu yn Archaeology Today, fod Creigiau Blodwel yn Llanymynech yn cyfateb yn agos i’r tir a ddisgrifia Tacitus: y bryniau serth, yr afon o’u blaen, a’r llethrau lle gellid pentyrru cerrig.

Gweirydd fab Cynfelyn#

Mae’r hanesion Cymraeg a ddilynodd Sieffre o Fynwy yn sôn am fab i Gynfelyn a ddaliodd i ymladd yn erbyn Rhufain wedi i’w frawd hŷn syrthio. Yn y fersiynau Cymraeg ei enw yw Gweirydd fab Cynfelyn, a’i frawd yw Gwydyr. Nid oedd hanes mab y brenin mawr na fyddai’n ildio erioed wedi’i anghofio.

Y bobl

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

    Caradog yn ymladd yr ymosodiad
  2. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

    Rhufain yn cwrdd â’r Decangli
  3. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

    Caradog yn siarad yn Rhufain
  4. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

    Y Silwriaid yn trechu lleng

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf