Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 50 CC

Derwyddon Môn

Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

Llun: ‘Druids, or British Priests’: derwydd yn dysgu dan y derw, o Pictures of English History (1868) · Joseph Martin Kronheim, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn y ganrif olaf cyn Crist a’r gyntaf ar ei ôl, Ynys Môn oedd canolfan fawr Derwyddon Prydain. Lleoedd sanctaidd oedd ei llwyni, derbyniai ei llyn yn Llyn Cerrig Bach offrymau gorau’r Brythoniaid, a phan ddaeth Rhufain, i Fôn yr âi’r rhai na phlygent i Rufain. Mae’r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn ei galw’n ynys â phobl fawr ei hun ac yn hafan i bawb a wrthsafai.

BleYnys Môn
PrydDyddiau mawr y Derwyddon, hyd 60 OC
Ei adrodd ganTacitus, Annales, llyfr XIV
Eu hoffrymauLlyn Cerrig Bach, tua 300 CC hyd 100 OC

Athrawon, barnwyr a gweledyddion#

Y Derwyddon oedd urdd ddysgedig y Brythoniaid: athrawon, barnwyr, ceidwaid yr hen ddoethineb, ac offeiriaid. Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd eu dysg, ac y croesai ieuenctid Gâl y môr i’w hastudio yma. Dysgent symudiad y sêr, natur pethau, ac nad yw’r enaid yn marw.

Dau Dderwydd, o gerfiad a gafwyd yn Autun yn Ffrainc, fel yr ysgythrodd Bernard de Montfaucon ef yn y ddeunawfed ganrif.
Dau Dderwydd, o gerfiad a gafwyd yn Autun yn Ffrainc, fel yr ysgythrodd Bernard de Montfaucon ef yn y ddeunawfed ganrif. · Llun: Bernard de Montfaucon, Public domain, Wikimedia Commons

Môn yn erbyn Rhufain#

Yn 60 OC penderfynodd llywodraethwr Rhufeinig Prydain, Suetonius Paulinus, na fyddai Prydain byth yn eiddo iddo tra safai Môn. Adeiladodd gychod gwaelod gwastad i gludo ei wŷr traed dros y Fenai, a nofiodd ei wŷr meirch eu ceffylau wrth eu hochr.

Ar y lan bellaf roedd Brythoniaid Môn yn aros. Mae Tacitus yn adrodd yr hyn a welodd y milwyr: y rhyfelwyr yn eu rhengoedd, gwragedd mewn gwisgoedd du yn rhedeg yn eu plith â ffaglau ynghyn, ac o’u cwmpas y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef ac yn galw ar y duwiau i achub eu hynys. Ataliodd yr olwg y llengoedd yn eu hunfan; safasant yn llonydd, fel petai eu haelodau wedi rhewi.

O amgylch, y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef … a ddychrynodd ein milwyr â’r olwg ddieithr, nes iddynt, fel petai eu haelodau wedi’u parlysu, sefyll yn ddisymud.

Tacitus, Annales, XIV.30

Croesodd Rhufain yn y diwedd a thorri’r llwyni sanctaidd. Ond yr union adeg honno daeth newydd fod Buddug wedi codi yn y dwyrain, a bu’n rhaid i Paulinus orymdeithio ymaith ar unwaith i’w hwynebu. Roedd Môn wedi dal holl fyddin Rhufain ym Mhrydain yn ôl yn yr awr bwysicaf.

‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon
‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon · Llun: Henry Rowlands, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cofio’r Derwyddon#

Torrwyd y llwyni, ond nid y cof. Bu’r gair derwydd yn fyw ym marddoniaeth Cymru am fil o flynyddoedd, ac mae’r gerdd fawr Armes Prydein, a wnaed tua 930, yn agor ei gweledigaeth o’r Cymry’n codi eto â’r geiriau ‘Dysgogan derwydon meint a deruyd’. Yn 1723 ysgrifennodd Henry Rowlands, ficer Llanidan ym Môn, Mona Antiqua Restaurata i ddangos mai ei ynys ef oedd prif gartref Derwyddon Prydain. Heddiw mae’r Archdderwydd yn arwain Gorsedd y Beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Adroddir yr hanes llawn yn ein herthygl hir ar y Derwyddon.

Ugain mlynedd o ddysg#

Roedd dysg y Derwyddon yn hir ac yn galed. Ysgrifennodd Cesar fod rhai o’u disgyblion yn aros gyda hwy am ugain mlynedd, yn dysgu ar gof nifer fawr o benillion, gan na fynnent ysgrifennu eu dysgeidiaeth. Yn eu materion eraill, cyhoeddus a phreifat, defnyddient lythrennau Groeg. Barnent bron bob anghydfod, a safai un Derwydd uwchlaw’r lleill i gyd.

Cyn ac wedyn

  1. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar
  2. Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain (wedi’i gofnodi)

    Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

    Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain
  3. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain
  4. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

    Caradog yn ymladd yr ymosodiad

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf