Yn y ganrif olaf cyn Crist a’r gyntaf ar ei ôl, Ynys Môn oedd canolfan fawr Derwyddon Prydain. Lleoedd sanctaidd oedd ei llwyni, derbyniai ei llyn yn Llyn Cerrig Bach offrymau gorau’r Brythoniaid, a phan ddaeth Rhufain, i Fôn yr âi’r rhai na phlygent i Rufain. Mae’r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn ei galw’n ynys â phobl fawr ei hun ac yn hafan i bawb a wrthsafai.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.Llyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
| Ble | Ynys Môn |
|---|---|
| Pryd | Dyddiau mawr y Derwyddon, hyd 60 OC |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales, llyfr XIV |
| Eu hoffrymau | Llyn Cerrig Bach, tua 300 CC hyd 100 OC |
Athrawon, barnwyr a gweledyddion#
Y Derwyddon oedd urdd ddysgedig y Brythoniaid: athrawon, barnwyr, ceidwaid yr hen ddoethineb, ac offeiriaid. Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd eu dysg, ac y croesai ieuenctid Gâl y môr i’w hastudio yma. Dysgent symudiad y sêr, natur pethau, ac nad yw’r enaid yn marw.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.

Môn yn erbyn Rhufain#
Yn 60 OC penderfynodd llywodraethwr Rhufeinig Prydain, Suetonius Paulinus, na fyddai Prydain byth yn eiddo iddo tra safai Môn. Adeiladodd gychod gwaelod gwastad i gludo ei wŷr traed dros y Fenai, a nofiodd ei wŷr meirch eu ceffylau wrth eu hochr.FfynhonnellThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Ar y lan bellaf roedd Brythoniaid Môn yn aros. Mae Tacitus yn adrodd yr hyn a welodd y milwyr: y rhyfelwyr yn eu rhengoedd, gwragedd mewn gwisgoedd du yn rhedeg yn eu plith â ffaglau ynghyn, ac o’u cwmpas y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef ac yn galw ar y duwiau i achub eu hynys. Ataliodd yr olwg y llengoedd yn eu hunfan; safasant yn llonydd, fel petai eu haelodau wedi rhewi.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.The Annals, book XIV, chapter 30 ↗cyfieithiad Saesneg A. J. Church a W. J. Brodribb, 1876 (Saesneg)O amgylch, y Derwyddon yn codi eu dwylo i’r nef, gan ddychryn y milwyr â’r olwg ddieithr, nes iddynt sefyll yn llonydd fel petai eu haelodau wedi’u parlysu.
O amgylch, y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef … a ddychrynodd ein milwyr â’r olwg ddieithr, nes iddynt, fel petai eu haelodau wedi’u parlysu, sefyll yn ddisymud.
Tacitus, Annales, XIV.30
Croesodd Rhufain yn y diwedd a thorri’r llwyni sanctaidd. Ond yr union adeg honno daeth newydd fod Buddug wedi codi yn y dwyrain, a bu’n rhaid i Paulinus orymdeithio ymaith ar unwaith i’w hwynebu. Roedd Môn wedi dal holl fyddin Rhufain ym Mhrydain yn ôl yn yr awr bwysicaf.FfynhonnellThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.

Cofio’r Derwyddon#
Torrwyd y llwyni, ond nid y cof. Bu’r gair derwydd yn fyw ym marddoniaeth Cymru am fil o flynyddoedd, ac mae’r gerdd fawr Armes Prydein, a wnaed tua 930, yn agor ei gweledigaeth o’r Cymry’n codi eto â’r geiriau ‘Dysgogan derwydon meint a deruyd’.FfynhonnellArmes Prydein Vawr, the Great Prophecy of Britain ↗Llyfr Taliesin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 2), cerdd o tua 930; testun Cymraeg yn ancienttexts.orgMae’r gerdd yn darogan y Cymry a’u cynghreiriaid yn gyrru’r Saeson o Brydain; un o’i llinellau yw “Dysgogan derwydon meint a deruyd”. Yn 1723 ysgrifennodd Henry Rowlands, ficer Llanidan ym Môn, Mona Antiqua Restaurata i ddangos mai ei ynys ef oedd prif gartref Derwyddon Prydain.FfynhonnellROWLANDS, HENRY (1655 - 1723), antiquary ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruHenry Rowlands o Blas Gwyn, Llanedwen, ficer Llanidan; mae ei Mona Antiqua Restaurata (Dulyn, 1723) yn disgrifio hynafiaethau Môn ac yn ceisio profi mai’r ynys oedd prif sedd y derwyddon. Heddiw mae’r Archdderwydd yn arwain Gorsedd y Beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Adroddir yr hanes llawn yn ein herthygl hir ar y Derwyddon.
Ugain mlynedd o ddysg#
Roedd dysg y Derwyddon yn hir ac yn galed. Ysgrifennodd Cesar fod rhai o’u disgyblion yn aros gyda hwy am ugain mlynedd, yn dysgu ar gof nifer fawr o benillion, gan na fynnent ysgrifennu eu dysgeidiaeth. Yn eu materion eraill, cyhoeddus a phreifat, defnyddient lythrennau Groeg. Barnent bron bob anghydfod, a safai un Derwydd uwchlaw’r lleill i gyd.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Ffynonellau a darllen pellach







