Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 36 OC

Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain

Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

c. 36 OCBrythoniaid Oes yr Efydd a’r HaearnAr y llinell amser (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Roedd y Brythoniaid ymhlith y bobloedd cyntaf ar y ddaear i glywed am Grist. Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, a ysgrifennai yn y chweched ganrif, yn dweud wrthym pryd: yn rhan olaf teyrnasiad yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn 37 OC. Mae hynny o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad ei hun, tra oedd yr apostolion yn dal i bregethu yn Jerwsalem.

Yn y cyfamser derbyniodd yr ynysoedd hyn, yn stiff gan oerfel a rhew, mewn rhan bell o’r byd ymhell o’r haul gweladwy, belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir … yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom.

Gildas, Dinistr Prydain, pennod 8
PrydCyn 37 OC, ym mlynyddoedd olaf Tiberius
Pwy sy’n dweudGildas, Dinistr Prydain, pennod 8, tua’r 540au
Sut y dywed‘Fel y gwyddom’

Gildas, fel y gwyddom#

Mynach o Frython oedd Gildas, a ddysgwyd, medd ei Fuchedd, yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, ac ysgrifennodd ei lyfr mawr, Dinistr Prydain, tua’r 540au. Pan ddaeth i adrodd sut y cyrhaeddodd y ffydd ei bobl ei hun, rhoddodd ddyddiad, a’i roi ‘fel y gwyddom’: nid fel dyfaliad, ond fel rhywbeth a wyddai ei ddarllenwyr eisoes.

Teyrnasodd Tiberius o 14 OC hyd ei farw ym mis Mawrth 37 OC. Yn ôl cyfrif Gildas, daeth ffydd Crist i ynys Prydain, wyth gan milltir o hyd ac enwog am ei hwyth ar hugain o ddinasoedd, o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

Sut y gallai ddod mor fuan#

Gorweddai Prydain ar ymyl y byd hysbys, ond nid oedd wedi’i thorri ymaith. Âi alcam, plwm, ŷd a chŵn hela allan o’r ynys i diroedd Rhufain, a deuai masnachwyr a theithwyr i mewn. Gallai ffydd newydd a ledai ar hyd ffyrdd a llwybrau môr yr ymerodraeth gyrraedd y Brythoniaid cyn gynted ag y cyrhaeddai lawer lle nes at Rufain.

Y tystion a’r traddodiadau#

Mae tystion eraill yn cytuno. Tua 200 OC ysgrifennodd Tertwlian o Garthag fod lleoedd y Brythoniaid y tu hwnt i gyrraedd Rhufain yn ddarostyngedig i Grist. A chadwodd Cymru a Phrydain eu traddodiadau eu hunain am ddyfodiad cyntaf y ffydd: Joseff o Arimathea yn Ynys Wydrin, Brân Fendigaid yn ei dwyn adref o Rufain, a’r Brenin Lleurwg yn ysgrifennu at y Pab. Roedd yr eglwys Frythonig a dyfodd ohoni yn hen ac yn gryf ymhell cyn i Awstin lanio yng Nghaint yn 597.

Adroddir hanes llawn Cristnogion cyntaf Prydain yn ein herthygl hir.

Yr esgobion cyntaf#

Mae dau awdur o tua 200 OC yn dyst: ysgrifennodd Tertullian o Garthago, ac Origen hefyd, fod y ffydd wedi cyrraedd Prydain. Ganrif yn ddiweddarach roedd eglwys Prydain yn ddigon cryf i anfon ei hesgobion dramor. Yng Nghyngor Arles yn 314, y cyngor eglwysig cyntaf a alwyd gan ymerawdwr Rhufeinig, cymerodd tri esgob o Brydain eu seddau: Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius.

Roedd gan Gymru ei merthyron ei hun: mae Beda’n sôn am Aaron a Julius, “dinasyddion Dinas y Llengoedd”, Caerllion. Ac yng Nghymru ni ddarfu eglwys y Brythoniaid erioed. Pan bylodd y ffydd yn nwyrain yr ynys dan yr Eingl-Sacsoniaid, parhaodd yn ddi-dor yng Nghymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

c. 500–c. 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas

Cyn ac wedyn

  1. Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain (wedi’i gofnodi)

    Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

    Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain
  2. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

    Derwyddon Môn
  3. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

    Caradog yn ymladd yr ymosodiad
  4. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

    Rhufain yn cwrdd â’r Decangli

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf