Gildas
Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
Gildas
Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
c. 36 OC
Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.
Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
Roedd y Brythoniaid ymhlith y bobloedd cyntaf ar y ddaear i glywed am Grist. Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, a ysgrifennai yn y chweched ganrif, yn dweud wrthym pryd: yn rhan olaf teyrnasiad yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn 37 OC. Mae hynny o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad ei hun, tra oedd yr apostolion yn dal i bregethu yn Jerwsalem.FfynhonnellOn the Ruin of Britain, chapters 3 and 8 ↗Gildas, tua’r 540au; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 8: derbyniodd yr ynysoedd hyn belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir, yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom. Pennod 3: mae Prydain yn wyth gan milltir o hyd a dau gant o led, yn enwog am wyth ar hugain o ddinasoedd, â dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren.
Yn y cyfamser derbyniodd yr ynysoedd hyn, yn stiff gan oerfel a rhew, mewn rhan bell o’r byd ymhell o’r haul gweladwy, belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir … yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom.
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 8
| Pryd | Cyn 37 OC, ym mlynyddoedd olaf Tiberius |
|---|---|
| Pwy sy’n dweud | Gildas, Dinistr Prydain, pennod 8, tua’r 540au |
| Sut y dywed | ‘Fel y gwyddom’ |
Mynach o Frython oedd Gildas, a ddysgwyd, medd ei Fuchedd, yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, ac ysgrifennodd ei lyfr mawr, Dinistr Prydain, tua’r 540au. Pan ddaeth i adrodd sut y cyrhaeddodd y ffydd ei bobl ei hun, rhoddodd ddyddiad, a’i roi ‘fel y gwyddom’: nid fel dyfaliad, ond fel rhywbeth a wyddai ei ddarllenwyr eisoes.FfynhonnellOn the Ruin of Britain, chapters 3 and 8 ↗Gildas, tua’r 540au; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 8: derbyniodd yr ynysoedd hyn belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir, yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom. Pennod 3: mae Prydain yn wyth gan milltir o hyd a dau gant o led, yn enwog am wyth ar hugain o ddinasoedd, â dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren.
Teyrnasodd Tiberius o 14 OC hyd ei farw ym mis Mawrth 37 OC. Yn ôl cyfrif Gildas, daeth ffydd Crist i ynys Prydain, wyth gan milltir o hyd ac enwog am ei hwyth ar hugain o ddinasoedd, o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.FfynhonnellOn the Ruin of Britain, chapters 3 and 8 ↗Gildas, tua’r 540au; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 8: derbyniodd yr ynysoedd hyn belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir, yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom. Pennod 3: mae Prydain yn wyth gan milltir o hyd a dau gant o led, yn enwog am wyth ar hugain o ddinasoedd, â dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren.
Gorweddai Prydain ar ymyl y byd hysbys, ond nid oedd wedi’i thorri ymaith. Âi alcam, plwm, ŷd a chŵn hela allan o’r ynys i diroedd Rhufain, a deuai masnachwyr a theithwyr i mewn. Gallai ffydd newydd a ledai ar hyd ffyrdd a llwybrau môr yr ymerodraeth gyrraedd y Brythoniaid cyn gynted ag y cyrhaeddai lawer lle nes at Rufain.
Mae tystion eraill yn cytuno. Tua 200 OC ysgrifennodd Tertwlian o Garthag fod lleoedd y Brythoniaid y tu hwnt i gyrraedd Rhufain yn ddarostyngedig i Grist. A chadwodd Cymru a Phrydain eu traddodiadau eu hunain am ddyfodiad cyntaf y ffydd: Joseff o Arimathea yn Ynys Wydrin, Brân Fendigaid yn ei dwyn adref o Rufain, a’r Brenin Lleurwg yn ysgrifennu at y Pab. Roedd yr eglwys Frythonig a dyfodd ohoni yn hen ac yn gryf ymhell cyn i Awstin lanio yng Nghaint yn 597.
Adroddir hanes llawn Cristnogion cyntaf Prydain yn ein herthygl hir.
Mae dau awdur o tua 200 OC yn dyst: ysgrifennodd Tertullian o Garthago, ac Origen hefyd, fod y ffydd wedi cyrraedd Prydain.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru. Ganrif yn ddiweddarach roedd eglwys Prydain yn ddigon cryf i anfon ei hesgobion dramor. Yng Nghyngor Arles yn 314, y cyngor eglwysig cyntaf a alwyd gan ymerawdwr Rhufeinig, cymerodd tri esgob o Brydain eu seddau: Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru.
Roedd gan Gymru ei merthyron ei hun: mae Beda’n sôn am Aaron a Julius, “dinasyddion Dinas y Llengoedd”, Caerllion.FfynhonnellEcclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”. Ac yng Nghymru ni ddarfu eglwys y Brythoniaid erioed. Pan bylodd y ffydd yn nwyrain yr ynys dan yr Eingl-Sacsoniaid, parhaodd yn ddi-dor yng Nghymru.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
GildasYn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.
Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon PrydainYnys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.
Derwyddon MônMae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.
Caradog yn ymladd yr ymosodiadMae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.
Rhufain yn cwrdd â’r DecangliYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf