
Oes yr Adfywiad
Mynydd Parys
Yn y 1780au, y bryn hwn ar Ynys Môn oedd y mwynglawdd copr mwyaf yn y byd. Ei fwyn a orchuddiodd longau llynges Nelson a throi Amlwch yn dref lewyrchus.
Llun: Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Mynydd Parys: mynydd Parys, ar ôl Robert Parys, a ddaliai’r tir yn y 1400au
Mynydd Parys
- Mynydd mynydd
- Parys Robert Parys, a ddaliai’r tir
Bryn ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn yw Mynydd Parys. Cloddiwyd copr yma bedair mil o flynyddoedd yn ôl, ac yn chwarter olaf y 18fed ganrif roedd ei weithfeydd yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd i gyd.FfynonellauMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
| Mwyngloddio Oes yr Efydd | Bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôlFfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Copper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain. |
|---|---|
| Y Wythïen Fawr | 2 Mawrth 1768FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Mynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr. |
| Uchder | 147 metrFfynhonnellMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr. |
Mynydd Trysglwyn
Hen enw’r bryn oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir o hyd gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de. Cafodd ei enw presennol yn nechrau’r 15fed ganrif, pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf.FfynhonnellMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.
Mwynwyr Oes yr Efydd
Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i weithfeydd llawer hŷn, ac yn eu rwbel roedd morthwylion carreg, pren a golosg. Mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith hwnnw yn hanner cyntaf yr ail fileniwm cyn Crist, ymhlith y mwyngloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.FfynonellauCopper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
Y Wythïen Fawr
Ar 2 Mawrth 1768 trawodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar y Wythïen Fawr dim ond saith troedfedd i lawr. Cafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.
Twm Chwarae Teg
Rhedid Cwmni Mwyngloddio Parys gan Thomas Williams, Llanidan, a elwid gan ei weithwyr Cymraeg yn Dwm Chwarae Teg am ei ffordd onest o ymwneud â hwy. Galwodd Matthew Boulton ef yn ‘frenin y copr’, ac erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo.FfynonellauThomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.Thomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Mynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.
Y Copr Ladis a’r Geiniog Parys
Malwyd y mwyn â llaw gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei anfon o Amlwch i Abertawe neu Swydd Gaerhirfryn i’w smeltio. Bathodd y cwmni ei arian ei hun, y Geiniog Parys, i dalu ei weithwyr, a thyfodd Amlwch i tua 10,000 o bobl, yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful.FfynonellauMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
Copr i’r llynges
Gorchuddiodd copr Parys longau rhyfel pren y llynges, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel bod y llongau’n hwylio’n gyflymach ac yn gallu aros yn hwy ar y môr.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.
Ymweld
Mae llwybr wedi’i arwyddo yn arwain o gwmpas y mynydd, drwy ei dirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, â golygfeydd o Borth Amlwch. Mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop, ac adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma yn 1783.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Mynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Copr Mynydd Parys (archaeoleg)
Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.
Copr Mynydd Parys
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf










