Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Mynydd Parys

Yn y 1780au, y bryn hwn ar Ynys Môn oedd y mwynglawdd copr mwyaf yn y byd. Ei fwyn a orchuddiodd longau llynges Nelson a throi Amlwch yn dref lewyrchus.

Llun: Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1768 53.388° N, 4.343° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn
Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn · Llun: Chris Heaton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Mynydd Parys: mynydd Parys, ar ôl Robert Parys, a ddaliai’r tir yn y 1400au

Mynydd Parys

  • Mynydd mynydd
  • Parys Robert Parys, a ddaliai’r tir

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Bryn ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn yw Mynydd Parys. Cloddiwyd copr yma bedair mil o flynyddoedd yn ôl, ac yn chwarter olaf y 18fed ganrif roedd ei weithfeydd yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd i gyd.

Mwyngloddio Oes yr EfyddBron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl
Y Wythïen Fawr2 Mawrth 1768
Uchder147 metr

Mynydd Trysglwyn

Hen enw’r bryn oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir o hyd gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de. Cafodd ei enw presennol yn nechrau’r 15fed ganrif, pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf.

Mwynwyr Oes yr Efydd

Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i weithfeydd llawer hŷn, ac yn eu rwbel roedd morthwylion carreg, pren a golosg. Mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith hwnnw yn hanner cyntaf yr ail fileniwm cyn Crist, ymhlith y mwyngloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.

Y Wythïen Fawr

Ar 2 Mawrth 1768 trawodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar y Wythïen Fawr dim ond saith troedfedd i lawr. Cafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858.

Twm Chwarae Teg

Rhedid Cwmni Mwyngloddio Parys gan Thomas Williams, Llanidan, a elwid gan ei weithwyr Cymraeg yn Dwm Chwarae Teg am ei ffordd onest o ymwneud â hwy. Galwodd Matthew Boulton ef yn ‘frenin y copr’, ac erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo.

Y Copr Ladis a’r Geiniog Parys

Malwyd y mwyn â llaw gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei anfon o Amlwch i Abertawe neu Swydd Gaerhirfryn i’w smeltio. Bathodd y cwmni ei arian ei hun, y Geiniog Parys, i dalu ei weithwyr, a thyfodd Amlwch i tua 10,000 o bobl, yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful.

Copr i’r llynges

Gorchuddiodd copr Parys longau rhyfel pren y llynges, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel bod y llongau’n hwylio’n gyflymach ac yn gallu aros yn hwy ar y môr.

Ymweld

Mae llwybr wedi’i arwyddo yn arwain o gwmpas y mynydd, drwy ei dirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, â golygfeydd o Borth Amlwch. Mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop, ac adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma yn 1783.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Copr Mynydd Parys

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf