Yn 429 daeth dau esgob o Âl, Garmon o Auxerre a Lupus o Troyes, i Brydain i ddadlau yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius. Tra oeddent yma, ymosododd byddin o Saeson a Phictiaid, ac arweiniodd Garmon y Brythoniaid i fuddugoliaeth a enillwyd ag un gair: Haleliwia.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
| Pryd | Tua 429, adeg y Pasg |
|---|---|
| Ble | Mae traddodiad Cymru yn ei gosod ym Maes Garmon, ger yr Wyddgrug |
| Pwy | Germanus o Auxerre, Garmon i’r Cymry |
Y frwydr heb waed#
Mae Beda’n adrodd yr hanes yn ei Hanes Eglwysig, o Fuchedd Garmon a ysgrifennodd Constantius o Lyon tua 480. Daeth byddin y Brythoniaid ynghyd yn eiddgar i dderbyn gras bedydd, ac adeg y Pasg cymerodd y rhan fwyaf o’r fyddin, yn ffres o’r bedyddfaen, eu harfau. Cynigiodd Garmon fod yn arweinydd iddynt.FfynonellauEcclesiastical History, book I, chapter 20 ↗Beda, Christian Classics Ethereal Library (Saesneg)Sut y daeth yr esgobion â chymorth o’r Nef i’r Brythoniaid mewn brwydr (430): daeth y fyddin ynghyd yn eiddgar i dderbyn bedydd; cymerodd y rhan fwyaf o’r fyddin, yn ffres o’r bedyddfaen, eu harfau; cynigiodd Garmon fod yn arweinydd iddynt; mewn dyffryn rhwng bryniau, gwaeddodd yr esgobion dair gwaith “Haleliwia”; atseiniodd y bryniau o amgylch y waedd o bob tu; ffodd y gelyn yn bendramwnwgl gan daflu eu harfau, a boddwyd llawer yn yr afon a groeswyd ganddynt; felly gorchfygodd yr esgobion y gelyn heb dywallt gwaed. Nid enwir unrhyw le.Germanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Gosododd ei wŷr mewn dyffryn rhwng bryniau. Wrth i’r gelyn nesáu, gwaeddodd yr esgobion dair gwaith ‘Haleliwia’, cododd y fyddin y waedd, ac atseiniodd y bryniau o amgylch hi o bob tu. Ffodd y gelyn yn bendramwnwgl gan daflu eu harfau, a boddwyd llawer yn yr afon a groeswyd ganddynt. Felly gorchfygodd yr esgobion y gelyn heb dywallt gwaed.FfynonellauEcclesiastical History, book I, chapter 20 ↗Beda, Christian Classics Ethereal Library (Saesneg)Sut y daeth yr esgobion â chymorth o’r Nef i’r Brythoniaid mewn brwydr (430): daeth y fyddin ynghyd yn eiddgar i dderbyn bedydd; cymerodd y rhan fwyaf o’r fyddin, yn ffres o’r bedyddfaen, eu harfau; cynigiodd Garmon fod yn arweinydd iddynt; mewn dyffryn rhwng bryniau, gwaeddodd yr esgobion dair gwaith “Haleliwia”; atseiniodd y bryniau o amgylch y waedd o bob tu; ffodd y gelyn yn bendramwnwgl gan daflu eu harfau, a boddwyd llawer yn yr afon a groeswyd ganddynt; felly gorchfygodd yr esgobion y gelyn heb dywallt gwaed. Nid enwir unrhyw le.Germanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Atseiniodd y bryniau o amgylch y waedd o bob tu.
Beda, Hanes Eglwysig, llyfr I, pennod 20
Garmon yng Nghymru#
Nid yw Beda’n enwi lle. Mae traddodiad Cymru yn gosod y frwydr ym Maes Garmon, ger yr Wyddgrug yn Sir y Fflint. Cofiai’r Cymry Germanus fel Garmon, ac mae ei enw ar eglwysi a lleoedd drwy’r gogledd, megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai awduron wedi dal mai gŵr arall oedd Garmon Sant o Gymru.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, yn ei gofio hefyd: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain, a dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. Cyn mynd adref, diolchodd wrth fedd y merthyr Alban.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.Germanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Gwyrthiau ym Mhrydain#
Mae Buchedd Garmon yn adrodd mwy na brwydr. Iachaodd Garmon ferch ddall ‘gŵr ag awdurdod tribiwn’, teitl a all ddangos bod rhyw fath o lywodraeth yn dal i redeg ym Mhrydain wedi i’r Rhufeiniaid fynd.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol. Wrth fedd Alban gadawodd greiriau seintiau o Âl a chymryd ychydig o’r pridd lle bu farw’r merthyr.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Yr ail ymweliad#
Mae Constantius yn adrodd i Armon ddod i Brydain eilwaith, tua 447, gyda Severus, esgob Trier. Cyfarfuant ag Elafius, ‘un o brif wŷr y wlad’, ac iachaodd Garmon ei fab, a enillodd y bobl i’w ddysgeidiaeth.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Bu farw Garmon yn Ravenna, lle’r aethai i erfyn ar lywodraeth Rhufain am drugaredd i bobl Armorica. Anrhydeddir ei fedd o hyd yn eglwys abaty Saint-Germain yn Auxerre, ac mae eglwys Saint-Germain l’Auxerrois, gyferbyn â’r Louvre ym Mharis, yn cario’i enw. Cedwir ei ŵyl ar 31 Gorffennaf. Cofir ei daith i Brydain mewn eglwysi a enwyd ar ei ôl ar arfordir Normandi, yn Siouville a Saint-Germain-les-Vaux, ac yng Nghymru mae ei enw ar eglwysi yn Llanarmon Dyffryn Ceiriog, Llanarmon-yn-Iâl, Llanfechain a Chastell Caereinion.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Buchedd Garmon#
Yn 1936 gwnaeth Saunders Lewis ddyfodiad Garmon i Brydain yn destun drama radio Gymraeg, Buchedd Garmon.FfynhonnellGermanus of Auxerre ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Auxerre (tua 378 i 442–448); aeth gyda Lupus o Troyes i Brydain tua 429 i wrthwynebu dysgeidiaeth Pelagius; y Vita Germani gan Constantius o Lyon, tua 480; arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn y Pictiaid a’r Saeson gan weiddi “Haleliwia” dair gwaith; yr Wyddgrug yw’r lleoliad traddodiadol; diolchodd wrth fedd Alban; ail ymweliad gyda Severus o Trier; cymysgir ef yn aml â Garmon Sant o Gymru, y mae ei enw ar leoedd ac eglwysi yn y gogledd megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai’n eu dal yn ddau ŵr gwahanol.
Ffynonellau a darllen pellach




