Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

429 OC

Buddugoliaeth Haleliwia

Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

429 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

Yn 429 daeth dau esgob o Âl, Garmon o Auxerre a Lupus o Troyes, i Brydain i ddadlau yn erbyn dysgeidiaeth Pelagius. Tra oeddent yma, ymosododd byddin o Saeson a Phictiaid, ac arweiniodd Garmon y Brythoniaid i fuddugoliaeth a enillwyd ag un gair: Haleliwia.

PrydTua 429, adeg y Pasg
BleMae traddodiad Cymru yn ei gosod ym Maes Garmon, ger yr Wyddgrug
PwyGermanus o Auxerre, Garmon i’r Cymry

Y frwydr heb waed#

Mae Beda’n adrodd yr hanes yn ei Hanes Eglwysig, o Fuchedd Garmon a ysgrifennodd Constantius o Lyon tua 480. Daeth byddin y Brythoniaid ynghyd yn eiddgar i dderbyn gras bedydd, ac adeg y Pasg cymerodd y rhan fwyaf o’r fyddin, yn ffres o’r bedyddfaen, eu harfau. Cynigiodd Garmon fod yn arweinydd iddynt.

Gosododd ei wŷr mewn dyffryn rhwng bryniau. Wrth i’r gelyn nesáu, gwaeddodd yr esgobion dair gwaith ‘Haleliwia’, cododd y fyddin y waedd, ac atseiniodd y bryniau o amgylch hi o bob tu. Ffodd y gelyn yn bendramwnwgl gan daflu eu harfau, a boddwyd llawer yn yr afon a groeswyd ganddynt. Felly gorchfygodd yr esgobion y gelyn heb dywallt gwaed.

Atseiniodd y bryniau o amgylch y waedd o bob tu.

Beda, Hanes Eglwysig, llyfr I, pennod 20

Garmon yng Nghymru#

Nid yw Beda’n enwi lle. Mae traddodiad Cymru yn gosod y frwydr ym Maes Garmon, ger yr Wyddgrug yn Sir y Fflint. Cofiai’r Cymry Germanus fel Garmon, ac mae ei enw ar eglwysi a lleoedd drwy’r gogledd, megis Llanarmon a Chapel Garmon, er bod rhai awduron wedi dal mai gŵr arall oedd Garmon Sant o Gymru.

Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, yn ei gofio hefyd: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain, a dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. Cyn mynd adref, diolchodd wrth fedd y merthyr Alban.

Gwyrthiau ym Mhrydain#

Mae Buchedd Garmon yn adrodd mwy na brwydr. Iachaodd Garmon ferch ddall ‘gŵr ag awdurdod tribiwn’, teitl a all ddangos bod rhyw fath o lywodraeth yn dal i redeg ym Mhrydain wedi i’r Rhufeiniaid fynd. Wrth fedd Alban gadawodd greiriau seintiau o Âl a chymryd ychydig o’r pridd lle bu farw’r merthyr.

Yr ail ymweliad#

Mae Constantius yn adrodd i Armon ddod i Brydain eilwaith, tua 447, gyda Severus, esgob Trier. Cyfarfuant ag Elafius, ‘un o brif wŷr y wlad’, ac iachaodd Garmon ei fab, a enillodd y bobl i’w ddysgeidiaeth.

Bu farw Garmon yn Ravenna, lle’r aethai i erfyn ar lywodraeth Rhufain am drugaredd i bobl Armorica. Anrhydeddir ei fedd o hyd yn eglwys abaty Saint-Germain yn Auxerre, ac mae eglwys Saint-Germain l’Auxerrois, gyferbyn â’r Louvre ym Mharis, yn cario’i enw. Cedwir ei ŵyl ar 31 Gorffennaf. Cofir ei daith i Brydain mewn eglwysi a enwyd ar ei ôl ar arfordir Normandi, yn Siouville a Saint-Germain-les-Vaux, ac yng Nghymru mae ei enw ar eglwysi yn Llanarmon Dyffryn Ceiriog, Llanarmon-yn-Iâl, Llanfechain a Chastell Caereinion.

Buchedd Garmon#

Yn 1936 gwnaeth Saunders Lewis ddyfodiad Garmon i Brydain yn destun drama radio Gymraeg, Buchedd Garmon.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Rhufain yn gollwng gafael (wedi’i gofnodi)

    Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.

    Rhufain yn gollwng gafael
  2. Pelagius (wedi’i gofnodi)

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

    Pelagius
  3. Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.

    Padrig yn mynd i Iwerddon
  4. Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

    Cunedda’n dod i Wynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf