Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

8 Medi 1936

Tân yn Llŷn

Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

Llun: Y gofeb i’r tri ym Mhenyberth · Alan Fryer, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yr ysgol fomio a oedd yn cael ei chodi i’r Awyrlu ym Mhenyberth yn Llŷn ar dân. Yna aethant i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli a’u rhoi eu hunain i fyny.

Dyddiad8 Medi 1936
BlePenyberth, Penrhos, ger Pwllheli
Y triSaunders Lewis, Lewis Valentine, D. J. Williams
Croeso adrefGan 15,000 yng Nghaernarfon

Tŷ’r beirdd#

Ffermdy oedd Penyberth a fu’n gartref i genedlaethau o noddwyr y beirdd, ac yn orffwysfa i bererinion ar eu ffordd i Enlli. Yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr ef ar gyfer ysgol fomio.

Protestiodd hanner miliwn o bobl yng Nghymru, ond gwrthododd y Prif Weinidog, Stanley Baldwin, weld eu dirprwyaeth.

Llosgi’r Ysgol Fomio: y gofeb i losgi’r ysgol fomio
Llosgi’r Ysgol Fomio: y gofeb i losgi’r ysgol fomio · Llun: Alan Fryer, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Caernarfon a’r Old Bailey#

Yng Nghaernarfon methodd y rheithgor â chytuno ar reithfarn, felly aed â’r achos i’r Old Bailey yn Llundain. Dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs.

Pan ryddhawyd hwy, ymgasglodd 15,000 o bobl yng Nghaernarfon i’w croesawu adref fel arwyr.

Y gofeb i Lewis Valentine yn Llanddulas
Y gofeb i Lewis Valentine yn Llanddulas · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y bobl

1885–1970

D. J. Williams

Storïwr Rhydcymerau (wedi’i gofnodi)

O Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.

D. J. Williams
1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd (wedi’i gofnodi)

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Saunders Lewis
1893–1986

Lewis Valentine

Llywydd cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.

Lewis Valentine

Cyn ac wedyn

  1. Trychineb Gresffordd

    Mae ffrwydrad ger Wrecsam yn lladd 266 o lowyr.

    Trychineb Gresffordd
  2. 18 Poems

    Mae Dylan Thomas o Abertawe, yn ugain oed, yn cyhoeddi ei lyfr cyntaf, 18 Poems.

    18 Poems
  3. Deiseb yr iaith

    Mae deiseb genedlaethol sy’n gofyn am statws cyfartal i’r Gymraeg yn y gyfraith yn casglu dros chwarter miliwn o enwau.

    Deiseb yr iaith
  4. Y faciwîs yn cyrraedd

    Anfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.

    Y faciwîs yn cyrraedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf