Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1893–1986

Lewis Valentine

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1893–1986 (wedi’i gofnodi) Llywydd cyntaf Plaid Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Llywydd cyntaf Plaid Cymru
Lewis Valentine yn ŵr ifanc
Lewis Valentine yn ŵr ifanc · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Lewis Valentine, mab y chwarelwr o Landdulas, oedd llywydd cyntaf Plaid Cymru, un o Dri Penyberth, ac awdur Gweddi dros Gymru, y weddi a genir ar Finlandia ac a ddaeth yn ail anthem genedlaethol. Yn weinidog gyda’r Bedyddwyr gydol ei oes waith, daeth adref o’r ffosydd yn ŵr heddwch ac yn wladgarwr, a pharhaodd felly hyd y diwedd.

Ganed1 Mehefin 1893, Llanddulas
RhyfelY Corfflu Meddygol; nwy yn Passchendaele, 1917
Plaid CymruLlywydd cyntaf, 1925; ymgeisydd seneddol cyntaf, 1929
Penyberth8 Medi 1936
CapeliY Tabernacl, Llandudno; Penuel, Rhosllannerchrugog
EmynGweddi dros Gymru (1962)
Bu farw5 Mawrth 1986

Bethesda, Llanddulas#

Ganed Lewis Edward Valentine ar 1 Mehefin 1893 mewn tŷ o’r enw Hillside yn Llanddulas, yr ail o saith o blant Samuel Valentine, chwarelwr a phregethwr cynorthwyol gyda’r Bedyddwyr, a’i wraig Mary. Lluniwyd ef gan gapel bach Bethesda, ac arhosodd ei gynulleidfa yn ddarlun iddo o wir gymuned ysbrydol ar hyd ei oes.

Aeth i’r ysgol yn Llanddulas ac yn Eirias ym Mae Colwyn, bu’n ddisgybl-athro am ddwy flynedd, dechreuodd bregethu yn 1912, ac yn 1913 aeth i Fangor i astudio’r Hebraeg a’r ieithoedd Semitig eraill, a’r Gymraeg dan John Morris-Jones.

Y ffosydd#

Yn Ionawr 1916, fel llawer o fyfyrwyr am y weinidogaeth, ymunodd â’r Corfflu Meddygol. O Fedi 1916 gwasanaethodd ar y rheng flaen yn Ffrainc, yn gofalu am y clwyfedigion, nes iddo ar 23 Hydref 1917 yn Passchendaele anadlu nwy gwenwynig wrth drin dynion clwyfedig. Am dri mis bu’n ddall, yn fyddar ac yn fud.

Cadwodd ddyddiadur drwy’r rhyfel, a gyhoeddwyd wedyn fel Dyddiadur Milwr. Gwnaeth yr hyn a welodd ef yn genedlaetholwr ac yn heddychwr o argyhoeddiad dwfn.

Ysgolhaig a gweinidog#

Yn ôl ym Mangor yn 1919 cafodd radd dosbarth cyntaf mewn ieithoedd Semitig ac yna MA ar gyfieithiadau Cymraeg William Morgan a Richard Parry o Lyfr Job. Ef oedd ysgrifennydd cyntaf cymdeithas Gymraeg y coleg, Y Macwyaid. Gallasai fod yn ysgolhaig Hebraeg, ond glynodd wrth ei alwad, ac yn Ionawr 1921 fe’i hordeiniwyd yn weinidog y Tabernacl, Llandudno.

Yn 1925 priododd Margaret Jones o Landudno; cawsant fab, Hedd, a merch, Gweirrul.

Y llywydd cyntaf#

Yn 1924 roedd yn y cyfarfodydd yng nghaffi’r Queen’s yng Nghaernarfon a arweiniodd at blaid newydd i Gymru. Yn Eisteddfod Pwllheli yn Awst 1925, gyda Saunders Lewis, H. R. Jones ac eraill, lansiwyd Plaid Genedlaethol Cymru, ac etholwyd Lewis Valentine yn llywydd cyntaf iddi. Ei phrif nod oedd Cymru Gymraeg, a gwnaed ei busnes yn Gymraeg. Yn 1929 safodd yn sir Gaernarfon fel ymgeisydd seneddol cyntaf y blaid.

Fel yr ysgrifennodd yr hanesydd John Davies, dim ond trwy fodoli roedd y blaid yn ddatganiad fod Cymru’n genedl ar ei phen ei hun.

Penyberth#

Yn 1936 dewisodd y llywodraeth Lŷn ar gyfer ysgol fomio’r Llu Awyr, a gwrthododd Stanley Baldwin hyd yn oed glywed dirprwyaeth yn siarad dros hanner miliwn o bobl Cymru a’i gwrthwynebai. Ar 8 Medi 1936 rhoddodd Lewis Valentine, Saunders Lewis a D. J. Williams yr ysgol a oedd yn cael ei hadeiladu ym Mhenyberth ar dân, a chymryd cyfrifoldeb am hynny.

Ni allai’r rheithgor yng Nghaernarfon gytuno, a symudwyd yr achos i’r Old Bailey yn Llundain. Yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y Tri i naw mis, a bu Valentine yn Wormwood Scrubs. Safodd ei gynulleidfa yn Llandudno wrth ei ochr, a phan ddaeth y Tri adref croesawodd pymtheng mil o bobl hwy’n arwyr yn y Pafiliwn yng Nghaernarfon.

Rhosllannerchrugog#

Yn 1947 atebodd alwad i gapel Penuel ym mhentref glofaol Rhosllannerchrugog, ger Wrecsam, a bu’n weinidog yno hyd 1970. O 1951 hyd 1975 golygodd Seren Gomer, cylchgrawn cenedlaethol y Bedyddwyr Cymraeg, gan adolygu dros naw cant o lyfrau, ac yn 1962 daeth yn llywydd Undeb Bedyddwyr Cymru. Ysgrifennai farddoniaeth hefyd yn y mesurau rhydd a chaeth, a chyfieithodd ddetholiad o’r Salmau.

Gweddi dros Gymru#

Ei waith mwyaf annwyl yw’r emyn Gweddi dros Gymru, a gyhoeddwyd yn 1962 ac a genir fel arfer ar Finlandia Sibelius. Daeth yn fath o ail anthem genedlaethol, ac mae Dafydd Iwan wedi’i chanu i dyrfaoedd ledled Cymru.

Ei flynyddoedd olaf#

Ymddeolodd i Hen Golwyn, ger y pentref lle’i ganed. Yn 1986 penderfynodd Prifysgol Cymru ei wneud yn Ddoethur mewn Diwinyddiaeth, ond bu farw ar 5 Mawrth 1986, yn Llandrillo-yn-Rhos, cyn iddo allu ei derbyn.

Ar y llinell amser

  1. Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

    Tân yn Llŷn

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf