Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1893–1985 (wedi’i gofnodi) Dramodydd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Ffotograff o Saunders Lewis gan Geoff Charles, 1973
Ffotograff o Saunders Lewis gan Geoff Charles, 1973 · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Sefydlodd Saunders Lewis Blaid Cymru, aeth i garchar dros Gymru wedi Penyberth, ysgrifennodd Blodeuwedd, Siwan ac Esther, a chydag un ddarlith radio yn 1962, Tynged yr Iaith, deffrôdd genhedlaeth newydd i achub y Gymraeg. Galwodd Jan Morris ef y gwladgarwr Cymreig mwyaf angerddol yn ei ganrif a cheidwad cydwybod y genedl.

Ganed15 Hydref 1893, Wallasey
RhyfelIs-gapten, Cyffinwyr De Cymru; clwyfwyd yn Ffrainc, 1917
SefydloddPlaid Genedlaethol Cymru, 5 Awst 1925
Penyberth8 Medi 1936
DramâuBuchedd Garmon, Blodeuwedd, Siwan, Brad, Esther
DarlithTynged yr Iaith, 1962
Bu farw1 Medi 1985, Caerdydd

Cartref Cymraeg ar lannau Merswy#

Ganed John Saunders Lewis ar 15 Hydref 1893 yn Wallasey, dros afon Merswy o Lerpwl, yr ail o dri mab y Parch. Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd o sir Gaerfyrddin, a’i wraig Mary Margaret, yr hanai ei theulu o Fôn. O gwmpas Lerpwl bryd hynny roedd tua chan mil o Gymry Cymraeg, a dywedodd na chafodd ei eni yn Lloegr Saesneg ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg.

Yn fachgen ysgol darllenodd yr awduron Gwyddelig Yeats a Synge, a thrwyddynt, meddai, y deallodd gyntaf ystyr gwladgarwch ac ysbryd cenedl, a’r pethau y dylai gydio ynddynt yng Nghymru.

Y rhyfel a’r gwreiddiau#

Roedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymunodd â’r fyddin ym Medi 1914, cymerodd gomisiwn yng Nghyffinwyr De Cymru, ac aeth i Ffrainc yn 1916. Yn Ebrill 1917 fe’i clwyfwyd ger Gonnelieu, yn amddiffyn llain o dir, ond ailymunodd â’i gatrawd a gwasanaethu hyd 1919.

Yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a nofelau Maurice Barrès, a chael ynddynt y gred a redodd drwy weddill ei fywyd: fod angen gwreiddiau ar bob person, mewn tir, hanes, ffydd a diwylliant.

Ysgolhaig yn Abertawe#

Yn 1922 daeth yn ddarlithydd yn adran y Gymraeg yn Abertawe. Yno ysgrifennodd A School of Welsh Augustans (1924), ei astudiaeth arloesol o Williams Pantycelyn (1927), a ddadleuai y gellid gweld emynydd mwyaf Cymru fel Rhamantydd cyntaf Ewrop, a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932). Ymddangosodd ei ddrama Gymraeg gyntaf, Gwaed yr Uchelwyr, yn 1922.

Yn 1924 priododd Margaret Gilcriest, a ganed eu merch Mair yn 1926.

Plaid Cymru#

Ar 5 Awst 1925, mewn cyfarfod yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol, roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw. Fel llywydd o 1926 gosododd ei hegwyddorion yn Egwyddorion Cenedlaetholdeb, ac fel golygydd Y Ddraig Goch disgrifiodd o fis i fis ei weledigaeth o Gymru rydd, hunangynhaliol a chydweithredol.

Penyberth#

Yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr ysgol fomio ar benrhyn Llŷn, lle tynnwyd hen dŷ Penyberth i lawr i wneud lle iddi. Arweiniodd Saunders Lewis yr ymgyrch yn ei herbyn. Pan fethodd deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r adeiladwyr ar y safle ar dân, ac yna cerdded i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb.

Yng Nghaernarfon ni allai’r rheithgor gytuno. Symudwyd yr achos i’r Old Bailey yn Llundain, ac yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs. Am ei safiad collodd Saunders Lewis ei ddarlithyddiaeth yn Abertawe hefyd. Daeth Penyberth yn rhan o stori cenedl y Cymry.

Sefwch gyda mi yn y bwlch#

Ychydig cyn yr achos ysgrifennodd y ddrama radio Buchedd Garmon. Ynddi mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth, ac yn galw ar ei bobl i’w hamddiffyn, yn y llinellau enwocaf, mae’n debyg, a ysgrifennodd Saunders Lewis erioed. Cafodd y carcharorion ganiatâd i wrando ar ei darllediad cyntaf.

Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu.

Saunders Lewis, Buchedd Garmon

Y dramodydd#

Wedi’r carchar bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ysgrifennu, dysgu a ffermio, ac am ddeuddeng mlynedd ysgrifennodd dros 560 o erthyglau wythnosol ar Gymru a’r byd i’r Faner. O 1952 hyd 1957 bu’n darlithio yng Nghaerdydd, ac yna gwnaeth ei gartref ym Mhenarth.

Dyma flynyddoedd ei ddramâu mawr: Blodeuwedd (1948), Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958) ac Esther (1960). Erbyn canol y 1960au roeddent yn cael eu llwyfannu yn Saesneg ar y BBC ac yn Llundain.

Tynged yr Iaith#

Yn 1962 traddododd ddarlith ar radio’r BBC, Tynged yr Iaith. Roedd yn alwad i weithredu i achub yr iaith, ac arweiniodd at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Daeth y gŵr a sefydlodd Blaid Cymru yn arwr i genhedlaeth newydd.

Rhoddir y clod iddo’n eang am wneud mwy na neb i ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn.

Anrhydeddau#

Cafodd ei enwebu am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth. Yn 1983 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên, ac yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori. Bu farw yng Nghaerdydd ar 1 Medi 1985 a gorwedd ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret. Yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg 100 Arwr Cymreig.

Y stori lawn

Erthygl · 16 mun

Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl

Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.

Erthygl · 17 mun

Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru

Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.

Erthygl · 14 mun

MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru

Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.

Erthygl · 18 mun

Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl

Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.

Erthygl · 18 mun

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn

Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.

Ar y llinell amser

  1. Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

    Tân yn Llŷn
  2. Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

    Tynged yr Iaith

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf