Hanes Cymru / Oes y Seintiau

c. 500–c. 570

Gildas

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 500–c. 570 (wedi’i gofnodi) Hanesydd cyntaf y Brythoniaid Oes y Seintiau Ysgolheigion ac athrawon
★ Y cyntaf yn y byd Yr hanes cyntaf o Brydain gan Frython
Cerflun o Sant Gildas
Cerflun o Sant Gildas · Llun: Wikimedia Commons · Romary, CC BY 2.5

Gildas Ddoeth, Gildas Sapiens, Gildas fab Caw, yn ddisgybl i Illtud ac yn awdur De Excidio Britanniae, Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes llawn am yr ynys yn y blynyddoedd wedi Rhufain a ysgrifennwyd gan ŵr a fu fyw yn agos i’r amseroedd hynny. Gildas sy’n dweud wrthym am y fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon, ac iddo gael ei eni yn yr union flwyddyn yr enillwyd hi.

PrydTua 450–500 hyd 570; bu farw ar 29 Ionawr
TadCaw o Brydyn
AthroIlltud, yn Llanilltud Fawr
YsgrifennoddDe Excidio Britanniae, Am Ddinistr Prydain
SefydloddSaint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw

Mab i Gaw#

Dywed Buchedd Gildas, a ysgrifennwyd gan fynach o’r fynachlog a sefydlodd yn Ruys yn Llydaw, ei fod yn fab i Gaw, brenin yn y Gogledd, wedi’i eni yn Arecluta ger afon Clut, ac iddo gael ei anfon yn blentyn i goleg Illtud ym Morgannwg. Ei gyd-ddisgyblion oedd Samson a Paul Aurelian, ac roedd Illtud, medd y Fuchedd, yn ei garu’n dyner ac yn ei ddysgu’n ofalus iawn. Dewisodd fywyd mynach yn hytrach na’i dras frenhinol.

Am Ddinistr Prydain#

Ysgrifennwyd ei waith mawr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb: galwad ar arweinwyr a gwŷr eglwysig ei ddydd i droi’n ôl at Dduw. Ond dyma hefyd ein hunig ffenestr ar y cenedlaethau wedi Rhufain. Mae Gildas yn disgrifio’r ynys ei hun, ‘wyth can milltir o hyd a dau gan milltir o led’, gyda’i hwyth dinas ar hugain a’i dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren. Dywed i oleuni Crist gyrraedd Prydain yn nheyrnasiad Tiberius, ac mae’n enwi’r merthyron cyntaf, Alban, a Julius ac Aaron o Gaerllion.

Y fuddugoliaeth ym Maddon#

Gildas oedd y cyntaf i enwi Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig, fel yr arweinydd a gynullodd y Brythoniaid. Ac mae’n adrodd am warchae Mynydd Baddon, ‘bron y lladdfa fawr olaf’ ar y goresgynwyr, a chafodd y Brythoniaid heddwch am dros ddeugain mlynedd wedyn. Darllenodd Ifor Williams ei frawddeg enwog, anodd i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi Baddon, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; a’r fuddugoliaeth, ychwanegodd Ifor Williams, a enillwyd gan Arthur, yn ôl tystiolaeth gredadwy.

Iwerddon, Rhufain a Ruys#

Wedi ysgol Illtud, medd y Fuchedd, ordeiniwyd Gildas yn Iwerddon, pregethodd yn y Gogledd, a’i alw’n ôl i Iwerddon gan ei huchel frenin i adfer yr eglwys yno. Aeth i Rufain a Ravenna, ac o’r diwedd ymsefydlodd yn feudwy ar ynys Houat oddi ar Lydaw, nes i ddisgyblion ddod i chwilio amdano a sefydlodd fynachlog Saint-Gildas-de-Rhuys iddynt. Awgryma’r ysgolhaig David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba o Iona.

Y cwch ar y llanw#

Bu farw Gildas ar 29 Ionawr, yn 570 yn ôl blwyddnodau Cymru. Yn ôl ei ddymuniad ei hun, medd y Fuchedd Lydewig, rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i roi i’r llanw. Dri mis yn ddiweddarach, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gario adref i’w gladdu yn ei eglwys. Mae ei greiriau yno heddiw, pen, braich a phen-glin mewn aur ac arian, a’i gorff yn gorwedd y tu ôl i’r allor.

Y Llurig#

Priodolir i Gildas emyn o’r enw Lorica, y Llurig, gweddi am amddiffyn rhag pob drwg, ac mae Bonedd y Saint, ach y saint, yn enwi ei blant, Gwynnog, Noethon a Dolgar. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a grym ei Ladin.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Ar y llinell amser

  1. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain
  2. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu
  3. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf