Deiniol Sant
Sefydlydd Bangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.
Deiniol Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 546 OC
Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Tua 530 sefydlodd Deiniol Sant fynachlog ym Mangor, yng Ngwynedd, ar dir a roddwyd, medd traddodiad, gan Faelgwn Gwynedd. Daeth yn sedd esgob, a saif Eglwys Gadeiriol Bangor ar yr un tir heddiw.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant; codwyd y fynachlog tua 530 ar dir gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546; anrheithiwyd hi yn 634 ac eto yn 1073; helpodd Gruffudd ap Cynan i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd Owain Gwynedd yno hefyd; dinistriwyd yr eglwys gadeiriol yn 1211 gan fyddin y Brenin John; dywedir iddi losgi yn 1402, heb dystiolaeth gyfoes; mae’r adeilad presennol yn ffrwyth gwaith George Gilbert Scott o 1868 ymlaen.
| Pryd | Sefydlwyd tua 530; cysegrwyd yn 546 |
|---|---|
| Ble | Bangor, Gwynedd |
| Pwy | Deiniol Sant, Daniel yn Lladin |
Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi, yn 584, gladdu ‘Daniel y Bangorau’: Deiniol, Daniel yn Lladin.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Anrheithiwyd y fynachlog yn 634 ac eto yn 1073. Helpodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol, a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd ei fab Owain Gwynedd yno hefyd.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant; codwyd y fynachlog tua 530 ar dir gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546; anrheithiwyd hi yn 634 ac eto yn 1073; helpodd Gruffudd ap Cynan i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd Owain Gwynedd yno hefyd; dinistriwyd yr eglwys gadeiriol yn 1211 gan fyddin y Brenin John; dywedir iddi losgi yn 1402, heb dystiolaeth gyfoes; mae’r adeilad presennol yn ffrwyth gwaith George Gilbert Scott o 1868 ymlaen.

Yn 1211 dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol mewn cyrch ar Wynedd. Fe’i hailgodwyd, ac mae’r eglwys a welwn heddiw yn ddyledus iawn i George Gilbert Scott, a ddechreuodd ei waith yn 1868.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant; codwyd y fynachlog tua 530 ar dir gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546; anrheithiwyd hi yn 634 ac eto yn 1073; helpodd Gruffudd ap Cynan i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd Owain Gwynedd yno hefyd; dinistriwyd yr eglwys gadeiriol yn 1211 gan fyddin y Brenin John; dywedir iddi losgi yn 1402, heb dystiolaeth gyfoes; mae’r adeilad presennol yn ffrwyth gwaith George Gilbert Scott o 1868 ymlaen.
Roedd Deiniol o linach frenhinol yr Hen Ogledd. Roedd yn fab i Ddunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un tŷ ag Urien Rheged, ac yn ŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd.FfynhonnellDeiniol (died 584), saint, founder of Bangor and first bishop in Gwynedd ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un llinach frenhinol ag Urien Rheged; gŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd; ceir ei dylwyth yn ôl enwau lleoedd ym Môn (Llanbabo), Sir Gaernarfon (Bangor) a Dyffryn Clwyd (Llanelwy); oes Maelgwn oedd oes aur crefydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol, Cybi ac eraill; Bangor yn Sir Gaernarfon oedd sefydliad cyntaf Deiniol a Bangor-is-y-coed yn ferch iddo; os yw geiriau Gildas am Illtud yn gywir, dysgwyd Deiniol gyda Maelgwn yn Llanilltud; yn ôl Buchedd Samson fe’i gwnaed yn esgob a chael dewis ei esgobaeth ei hun, Gwynedd yn ddiau, ac mae traddodiad Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn gywir yn ôl pob tebyg; dim rheswm i amau iddo fod yn synod Brefi; mae’r Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 584, a all fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, sef 572. Roedd ei dad yn abad Bangor Is-coed, ar lan Dyfrdwy, mynachlog a sefydlodd ei hun, lle mae ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol yn cadw enw’r mab o hyd.FfynonellauDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.Deiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi. Dywedir i Ddeiniol astudio dan Gadog, a byw am gyfnod yn feudwy ger Tyddewi cyn dod i’r gogledd.FfynonellauDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.Deiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi.
Oes Maelgwn oedd oes aur y ffydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol a Chybi, a safai Deiniol yn eu plith.FfynhonnellDeiniol (died 584), saint, founder of Bangor and first bishop in Gwynedd ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un llinach frenhinol ag Urien Rheged; gŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd; ceir ei dylwyth yn ôl enwau lleoedd ym Môn (Llanbabo), Sir Gaernarfon (Bangor) a Dyffryn Clwyd (Llanelwy); oes Maelgwn oedd oes aur crefydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol, Cybi ac eraill; Bangor yn Sir Gaernarfon oedd sefydliad cyntaf Deiniol a Bangor-is-y-coed yn ferch iddo; os yw geiriau Gildas am Illtud yn gywir, dysgwyd Deiniol gyda Maelgwn yn Llanilltud; yn ôl Buchedd Samson fe’i gwnaed yn esgob a chael dewis ei esgobaeth ei hun, Gwynedd yn ddiau, ac mae traddodiad Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn gywir yn ôl pob tebyg; dim rheswm i amau iddo fod yn synod Brefi; mae’r Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 584, a all fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, sef 572. Gwaddolodd Maelgwn ei fynachlog â thiroedd a breintiau.FfynhonnellDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio. Dywed Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn esgob, ac mae hynny’n gywir yn ôl pob tebyg. Roedd yn synod Brefi, ac yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i’w chynnal.FfynonellauDeiniol (died 584), saint, founder of Bangor and first bishop in Gwynedd ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un llinach frenhinol ag Urien Rheged; gŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd; ceir ei dylwyth yn ôl enwau lleoedd ym Môn (Llanbabo), Sir Gaernarfon (Bangor) a Dyffryn Clwyd (Llanelwy); oes Maelgwn oedd oes aur crefydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol, Cybi ac eraill; Bangor yn Sir Gaernarfon oedd sefydliad cyntaf Deiniol a Bangor-is-y-coed yn ferch iddo; os yw geiriau Gildas am Illtud yn gywir, dysgwyd Deiniol gyda Maelgwn yn Llanilltud; yn ôl Buchedd Samson fe’i gwnaed yn esgob a chael dewis ei esgobaeth ei hun, Gwynedd yn ddiau, ac mae traddodiad Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn gywir yn ôl pob tebyg; dim rheswm i amau iddo fod yn synod Brefi; mae’r Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 584, a all fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, sef 572.Deiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi. Mae ei Fuchedd Ladin wedi goroesi mewn copi a wnaed yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw.FfynhonnellDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.
Mae’r Annales yn rhoi ei farw yn 584, er y gall hynny fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, a fyddai’n ei wneud yn 572.FfynhonnellDeiniol (died 584), saint, founder of Bangor and first bishop in Gwynedd ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un llinach frenhinol ag Urien Rheged; gŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd; ceir ei dylwyth yn ôl enwau lleoedd ym Môn (Llanbabo), Sir Gaernarfon (Bangor) a Dyffryn Clwyd (Llanelwy); oes Maelgwn oedd oes aur crefydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol, Cybi ac eraill; Bangor yn Sir Gaernarfon oedd sefydliad cyntaf Deiniol a Bangor-is-y-coed yn ferch iddo; os yw geiriau Gildas am Illtud yn gywir, dysgwyd Deiniol gyda Maelgwn yn Llanilltud; yn ôl Buchedd Samson fe’i gwnaed yn esgob a chael dewis ei esgobaeth ei hun, Gwynedd yn ddiau, ac mae traddodiad Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn gywir yn ôl pob tebyg; dim rheswm i amau iddo fod yn synod Brefi; mae’r Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 584, a all fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, sef 572. Dywed Gerallt Gymro iddo gael ei gladdu ymhlith saint Ynys Enlli.FfynhonnellDeiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi.
Daw’r enw Bangor o hen air Cymraeg am glawdd o wiail plethedig, neu’r tir a amgaeai, fel y clawdd a amgylchynai’r fynachlog gyntaf ar lan afon Adda.FfynonellauEglwys Gadeiriol Bangor ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: eglwys gadeiriol esgobaeth Bangor, yng nghanol y ddinas; yn ôl traddodiad sefydlodd Deiniol Sant fynachlog (clas) ar lannau Afon Adda yn y 6ed ganrif; daw enw’r dref o’r gair bangor, clawdd plethedig, neu’r tir a amgeir ganddo; ymddengys i’r fynachlog a’r hen eglwys gadeiriol barhau hyd 1071; ailadeiladwyd hi tua 1102 ac eto yn esgobaeth Dafydd y Sgotyn, gyda rhodd sylweddol o arian gan Ruffudd ap Cynan, a gladdwyd wrth yr allor yn 1137, fel ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Baldwin, Archesgob Caergaint; dinistriwyd yr eglwys gan luoedd John, brenin Lloegr, pan ymosododd ar Wynedd wedi iddo gweryla â Llywelyn Fawr, a’i hailgodi bron yn llwyr yn y 13eg ganrif; daeth yr ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif i ben yn 1532 gyda thŵr yr Esgob Skevington.Bangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021. Mae’r safle’n isel, efallai rhag tynnu llygad ysbeilwyr o’r môr.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873. Fe’i cyfrifir y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain, a Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol.FfynonellauSt Deiniol’s Cathedral, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 43727): y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain; sefydlwyd Eglwys Gadeiriol Deiniol tua 525 ar safle clas cynnar a’i chysegru i Ddeiniol tua 546; mae’r adeilad presennol yn mynd yn ôl i ddechrau’r 12fed ganrif, pan oedd ganddo gangell gron ddwyreiniol; newidiwyd ac ailgodwyd ef lawer dros gyfnod hir, a’i ailgodi gan yr Esgob Skevington (1509–33), a gododd y tŵr cloch gorllewinol a gofyn am gladdu ei galon ger delw Deiniol; adferodd Gilbert Scott y rhan ddwyreiniol o 1868 i 1880, a gorffennodd A. D. R. Caroe y tŵr canol presennol yn 1966–7.Bangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021.
Mae Gerallt Gymro yn disgrifio’r Offeren a ganwyd yma yn 1188 gan Baldwin, archesgob Caergaint. Cododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr gorllewinol, a orffennwyd yn 1532, a gofyn am gladdu ei galon ger delw Deiniol.FfynonellauEglwys Gadeiriol Bangor ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: eglwys gadeiriol esgobaeth Bangor, yng nghanol y ddinas; yn ôl traddodiad sefydlodd Deiniol Sant fynachlog (clas) ar lannau Afon Adda yn y 6ed ganrif; daw enw’r dref o’r gair bangor, clawdd plethedig, neu’r tir a amgeir ganddo; ymddengys i’r fynachlog a’r hen eglwys gadeiriol barhau hyd 1071; ailadeiladwyd hi tua 1102 ac eto yn esgobaeth Dafydd y Sgotyn, gyda rhodd sylweddol o arian gan Ruffudd ap Cynan, a gladdwyd wrth yr allor yn 1137, fel ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Baldwin, Archesgob Caergaint; dinistriwyd yr eglwys gan luoedd John, brenin Lloegr, pan ymosododd ar Wynedd wedi iddo gweryla â Llywelyn Fawr, a’i hailgodi bron yn llwyr yn y 13eg ganrif; daeth yr ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif i ben yn 1532 gyda thŵr yr Esgob Skevington.St Deiniol’s Cathedral, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 43727): y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain; sefydlwyd Eglwys Gadeiriol Deiniol tua 525 ar safle clas cynnar a’i chysegru i Ddeiniol tua 546; mae’r adeilad presennol yn mynd yn ôl i ddechrau’r 12fed ganrif, pan oedd ganddo gangell gron ddwyreiniol; newidiwyd ac ailgodwyd ef lawer dros gyfnod hir, a’i ailgodi gan yr Esgob Skevington (1509–33), a gododd y tŵr cloch gorllewinol a gofyn am gladdu ei galon ger delw Deiniol; adferodd Gilbert Scott y rhan ddwyreiniol o 1868 i 1880, a gorffennodd A. D. R. Caroe y tŵr canol presennol yn 1966–7. Ni orffennwyd y tŵr canol tan 1966 a 1967, gan A. D. R. Caroe.FfynhonnellSt Deiniol’s Cathedral, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 43727): y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain; sefydlwyd Eglwys Gadeiriol Deiniol tua 525 ar safle clas cynnar a’i chysegru i Ddeiniol tua 546; mae’r adeilad presennol yn mynd yn ôl i ddechrau’r 12fed ganrif, pan oedd ganddo gangell gron ddwyreiniol; newidiwyd ac ailgodwyd ef lawer dros gyfnod hir, a’i ailgodi gan yr Esgob Skevington (1509–33), a gododd y tŵr cloch gorllewinol a gofyn am gladdu ei galon ger delw Deiniol; adferodd Gilbert Scott y rhan ddwyreiniol o 1868 i 1880, a gorffennodd A. D. R. Caroe y tŵr canol presennol yn 1966–7.
Mae eglwysi’n dwyn ei enw yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, ac mae pentref Llanddeiniol yn edrych dros Fae Ceredigion. Ym Mhenarlâg sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol yn 1896.FfynhonnellDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio. Yn Llydaw Sant Denoual yw ef, ac enwyd Planiel a Plouzeniel er anrhydedd iddo. Mae ei ŵyl ar 11 Medi.FfynonellauDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.Deiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.
Deiniol SantMae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.
Gildas yn ysgrifennuMae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Synod Llanddewi BrefiMae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.
Maelgwn a’r fad felenMae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.
Padarn yn Llanbadarn FawrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf