Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 546 OC

Deiniol ym Mangor

Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

c. 546 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Tua 530 sefydlodd Deiniol Sant fynachlog ym Mangor, yng Ngwynedd, ar dir a roddwyd, medd traddodiad, gan Faelgwn Gwynedd. Daeth yn sedd esgob, a saif Eglwys Gadeiriol Bangor ar yr un tir heddiw.

PrydSefydlwyd tua 530; cysegrwyd yn 546
BleBangor, Gwynedd
PwyDeiniol Sant, Daniel yn Lladin

Deiniol y Bangorau#

Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi, yn 584, gladdu ‘Daniel y Bangorau’: Deiniol, Daniel yn Lladin.

Eglwys gadeiriol drwy’r canrifoedd#

Anrheithiwyd y fynachlog yn 634 ac eto yn 1073. Helpodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol, a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd ei fab Owain Gwynedd yno hefyd.

Eglwys Gadeiriol Bangor mewn print o tua 1860.
Eglwys Gadeiriol Bangor mewn print o tua 1860. · Llun: J. Newman & Co., CC0, Wikimedia Commons

Yn 1211 dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol mewn cyrch ar Wynedd. Fe’i hailgodwyd, ac mae’r eglwys a welwn heddiw yn ddyledus iawn i George Gilbert Scott, a ddechreuodd ei waith yn 1868.

Tywysog o’r Hen Ogledd#

Roedd Deiniol o linach frenhinol yr Hen Ogledd. Roedd yn fab i Ddunawd fab Pabo Post Prydyn, o’r un tŷ ag Urien Rheged, ac yn ŵr o genhedlaeth Maelgwn Gwynedd. Roedd ei dad yn abad Bangor Is-coed, ar lan Dyfrdwy, mynachlog a sefydlodd ei hun, lle mae ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol yn cadw enw’r mab o hyd. Dywedir i Ddeiniol astudio dan Gadog, a byw am gyfnod yn feudwy ger Tyddewi cyn dod i’r gogledd.

Esgob cyntaf Gwynedd#

Oes Maelgwn oedd oes aur y ffydd yng Ngwynedd i’r gorllewin o Gonwy, oes Cadfan, Seiriol a Chybi, a safai Deiniol yn eu plith. Gwaddolodd Maelgwn ei fynachlog â thiroedd a breintiau. Dywed Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd yn esgob, ac mae hynny’n gywir yn ôl pob tebyg. Roedd yn synod Brefi, ac yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i’w chynnal. Mae ei Fuchedd Ladin wedi goroesi mewn copi a wnaed yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw.

Mae’r Annales yn rhoi ei farw yn 584, er y gall hynny fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, a fyddai’n ei wneud yn 572. Dywed Gerallt Gymro iddo gael ei gladdu ymhlith saint Ynys Enlli.

Clawdd plethedig#

Daw’r enw Bangor o hen air Cymraeg am glawdd o wiail plethedig, neu’r tir a amgaeai, fel y clawdd a amgylchynai’r fynachlog gyntaf ar lan afon Adda. Mae’r safle’n isel, efallai rhag tynnu llygad ysbeilwyr o’r môr. Fe’i cyfrifir y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain, a Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol.

Mae Gerallt Gymro yn disgrifio’r Offeren a ganwyd yma yn 1188 gan Baldwin, archesgob Caergaint. Cododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr gorllewinol, a orffennwyd yn 1532, a gofyn am gladdu ei galon ger delw Deiniol. Ni orffennwyd y tŵr canol tan 1966 a 1967, gan A. D. R. Caroe.

Cofio Deiniol#

Mae eglwysi’n dwyn ei enw yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, ac mae pentref Llanddeiniol yn edrych dros Fae Ceredigion. Ym Mhenarlâg sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol yn 1896. Yn Llydaw Sant Denoual yw ef, ac enwyd Planiel a Plouzeniel er anrhydedd iddo. Mae ei ŵyl ar 11 Medi.

Y bobl

d. c. 584

Deiniol Sant

Sefydlydd Bangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.

Deiniol Sant

Cyn ac wedyn

  1. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu
  2. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi
  3. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen
  4. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf