Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

14 Gorffennaf 1966

Ethol Gwynfor Evans

Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.

Llun: Gwynfor Evans mewn dadl ar y BBC, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 14 Gorffennaf 1966 anfonodd etholwyr Caerfyrddin Gwynfor Evans i San Steffan, aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru.

Diwrnod pleidleisio14 Gorffennaf 1966
Pleidleisiau16,179, neu 39 y cant
Mwyafrif2,436
Pleidleisiodd74.9 y cant

Yr isetholiad#

Daeth y sedd yn wag pan fu farw Megan Lloyd George. Enillodd Gwynfor 16,179 o bleidleisiau, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr.

Neuadd y Dref, Caerfyrddin
Neuadd y Dref, Caerfyrddin · Llun: Richard Law, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y gŵr o’r Barri#

Ganed Gwynfor yn y Barri ar 1 Medi 1912, ac arweiniodd Blaid Cymru yn llywydd arni o 1945 hyd 1981.

Collodd Gaerfyrddin yn 1970, a methodd o ddim ond tair pleidlais ei hennill yn ôl ym mis Chwefror 1974. Ym mis Hydref 1974 dychwelodd y dref ef unwaith eto.

Gwynfor Evans yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanbedr Pont Steffan, 1959
Gwynfor Evans yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanbedr Pont Steffan, 1959 · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y ffordd i’r Senedd#

Cofir ei fuddugoliaeth fel trobwynt, y cam cyntaf ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.

Y bobl

1912–2005

Gwynfor Evans

AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.

Gwynfor Evans

Cyn ac wedyn

  1. Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn

    Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.

    Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn
  2. Trychineb Aberfan

    Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.

    Trychineb Aberfan
  3. Deddf yr Iaith Gymraeg

    Caniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.

    Deddf yr Iaith Gymraeg
  4. Adroddiad Tribiwnlys Aberfan

    Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.

    Adroddiad Tribiwnlys Aberfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf