Gwynfor Evans
AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor Evans
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
14 Gorffennaf 1966
Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.
Llun: Gwynfor Evans mewn dadl ar y BBC, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar 14 Gorffennaf 1966 anfonodd etholwyr Caerfyrddin Gwynfor Evans i San Steffan, aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru.Ffynhonnell1966 Carmarthen by-election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 14 Gorffennaf 1966 wedi marw Megan Lloyd George; enillodd Gwynfor Evans o Blaid Cymru 16,179 o bleidleisiau, 39 y cant, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr, mwyafrif o 2,436 gyda 74.9 y cant yn pleidleisio; daeth yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, eiliad allweddol ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.
| Diwrnod pleidleisio | 14 Gorffennaf 1966 |
|---|---|
| Pleidleisiau | 16,179, neu 39 y cant |
| Mwyafrif | 2,436 |
| Pleidleisiodd | 74.9 y cant |
Daeth y sedd yn wag pan fu farw Megan Lloyd George. Enillodd Gwynfor 16,179 o bleidleisiau, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr.Ffynhonnell1966 Carmarthen by-election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 14 Gorffennaf 1966 wedi marw Megan Lloyd George; enillodd Gwynfor Evans o Blaid Cymru 16,179 o bleidleisiau, 39 y cant, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr, mwyafrif o 2,436 gyda 74.9 y cant yn pleidleisio; daeth yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, eiliad allweddol ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.

Ganed Gwynfor yn y Barri ar 1 Medi 1912, ac arweiniodd Blaid Cymru yn llywydd arni o 1945 hyd 1981.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn y Barri ar 1 Medi 1912; llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, ei cholli yn 1970, methu o dair pleidlais ym mis Chwefror 1974 a’i hennill yn ôl ym mis Hydref 1974; pan dorrodd y llywodraeth Geidwadol ei haddewid o sianel deledu Gymraeg, bu ei fygythiad i ymprydio yn allweddol i dro pedol cynnar gan Margaret Thatcher; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982; bu farw ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; ymhlith ei lyfrau mae Aros Mae (1971), Land of My Fathers (1974) a Byw neu Farw? (1980).
Collodd Gaerfyrddin yn 1970, a methodd o ddim ond tair pleidlais ei hennill yn ôl ym mis Chwefror 1974. Ym mis Hydref 1974 dychwelodd y dref ef unwaith eto.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn y Barri ar 1 Medi 1912; llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, ei cholli yn 1970, methu o dair pleidlais ym mis Chwefror 1974 a’i hennill yn ôl ym mis Hydref 1974; pan dorrodd y llywodraeth Geidwadol ei haddewid o sianel deledu Gymraeg, bu ei fygythiad i ymprydio yn allweddol i dro pedol cynnar gan Margaret Thatcher; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982; bu farw ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; ymhlith ei lyfrau mae Aros Mae (1971), Land of My Fathers (1974) a Byw neu Farw? (1980).

Cofir ei fuddugoliaeth fel trobwynt, y cam cyntaf ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.Ffynhonnell1966 Carmarthen by-election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 14 Gorffennaf 1966 wedi marw Megan Lloyd George; enillodd Gwynfor Evans o Blaid Cymru 16,179 o bleidleisiau, 39 y cant, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr, mwyafrif o 2,436 gyda 74.9 y cant yn pleidleisio; daeth yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, eiliad allweddol ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.
Ffynonellau a darllen pellach
Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor EvansMae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.
Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn CelynMae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
Trychineb AberfanCaniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.
Deddf yr Iaith GymraegMae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.
Adroddiad Tribiwnlys AberfanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf