Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
942 OC
Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Pan laddwyd Idwal Foel o Wynedd gan y Saeson yn 942, cymerodd Hywel Dda Wynedd a Phowys a rheoli bron y cyfan o Gymru. Ef yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys iddo daro ei geiniog arian ei hun.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
| Pryd | 942 |
|---|---|
| Teyrnasoedd | Deheubarth, Gwynedd a Phowys yn bur debyg |
| Darn arian | Ceiniog arian a drawyd yng Nghaer tua 946 |
Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi i Idwal a’i fab Elisedd gael eu lladd gan y Saeson. Yna gwnaeth Hywel ei hun yn rheolwr Gwynedd, a ddaeth â Phowys gyda hi mae’n debyg.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.
Mae un geiniog arian o eiddo Hywel wedi goroesi, a wnaed gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946. Dyma’r unig ddarn arian y gwyddys amdano gan frenin Cymreig.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n bennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid, a’r Blwyddnodau’n frenin y Brythoniaid.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Annales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.
Hywel yn mynd i RufainMae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf