Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 945 OC

Cyfraith Hywel Dda

Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

Llun: Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Dan Hywel Dda casglwyd cyfraith Cymru a’i rhoi mewn trefn. Arhosodd Cyfraith Hywel mewn grym am ryw chwe chan mlynedd.

PrydYn nheyrnasiad Hywel, yn ôl traddodiad tua 945
BleY Tŷ Gwyn ar Daf, Hendy-gwyn
Parhaodd hydDeddfau Cymru 1535–1542

Chwe gŵr o bob cwmwd#

Mae rhagymadroddion y llyfrau cyfraith yn dweud sut y galwodd Hywel o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf, a dewis yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd, i ysgrifennu’r gyfraith.

‘Proclaiming the Laws of Howel Dda’, o’r llyfr hanes i blant Flame Bearers of Welsh History.
‘Proclaiming the Laws of Howel Dda’, o’r llyfr hanes i blant Flame Bearers of Welsh History. · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Cyfraith ei hun#

Mesurai cyfraith Cymru fywyd mewn galanas, y gwerth i’w dalu am ladd. Rhoddai le gwahanol iawn i’r wraig o gymharu â chyfraith Lloegr y dydd, a rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas, o’u harddel gan eu tad, yn gyfartal â’u brodyr.

Llyfr cyfraith bach Cymraeg o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg, gyda’r gyfraith fel y’i cedwid yn Nyfed.
Llyfr cyfraith bach Cymraeg o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg, gyda’r gyfraith fel y’i cedwid yn Nyfed. · Llun: Unknown fourteenth-century scribe, CC0, Wikimedia Commons

Y llyfrau cyfraith#

Ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28, yn Lladin, gyda lluniau o’r brenin Hywel, ynad a hebogydd, a Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg. Mae tair fersiwn o’r gyfraith: Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth.

Bu’r achos olaf y gwyddys iddo gael ei wrando dan Gyfraith Hywel yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda

Cyn ac wedyn

  1. Armes Prydein (wedi’i gofnodi)

    Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

    Armes Prydein
  2. Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

    Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru
  3. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda
  4. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf