Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 945 OC
Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Llun: Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons
Dan Hywel Dda casglwyd cyfraith Cymru a’i rhoi mewn trefn. Arhosodd Cyfraith Hywel mewn grym am ryw chwe chan mlynedd.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986 (Saesneg)Y llyfrau cyfraith yn Saesneg, gyda’r rhagymadrodd sy’n adrodd sut y galwodd Hywel wŷr o bob cantref i’r Tŷ Gwyn ar Daf i roi trefn ar y gyfraith.
| Pryd | Yn nheyrnasiad Hywel, yn ôl traddodiad tua 945 |
|---|---|
| Ble | Y Tŷ Gwyn ar Daf, Hendy-gwyn |
| Parhaodd hyd | Deddfau Cymru 1535–1542 |
Mae rhagymadroddion y llyfrau cyfraith yn dweud sut y galwodd Hywel o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf, a dewis yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd, i ysgrifennu’r gyfraith.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986 (Saesneg)Y llyfrau cyfraith yn Saesneg, gyda’r rhagymadrodd sy’n adrodd sut y galwodd Hywel wŷr o bob cantref i’r Tŷ Gwyn ar Daf i roi trefn ar y gyfraith.

Mesurai cyfraith Cymru fywyd mewn galanas, y gwerth i’w dalu am ladd. Rhoddai le gwahanol iawn i’r wraig o gymharu â chyfraith Lloegr y dydd, a rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas, o’u harddel gan eu tad, yn gyfartal â’u brodyr.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia, yn dyfynnu Dafydd Jenkins (Saesneg)Os torrai’r briodas ar ôl saith mlynedd, roedd hawl gan y wraig i hanner y cyfan oedd ganddynt yn gyffredin.

Ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28, yn Lladin, gyda lluniau o’r brenin Hywel, ynad a hebogydd, a Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg. Mae tair fersiwn o’r gyfraith: Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Peniarth 28 ↗Wicipedia (Saesneg)Testun Lladin o gyfreithiau Hywel Dda o ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, gyda lluniau o’r Brenin Hywel (f. 1v), ynad a hebogydd (f. 4r) a chwpl yn cusanu (f. 5r).
Bu’r achos olaf y gwyddys iddo gael ei wrando dan Gyfraith Hywel yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinMae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o GymruMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf