Macsen Wledig
Ymerawdwr o Brydain (wedi’i gofnodi)Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen Wledig

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
383 OC
Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.
Llun: Solidus aur o eiddo Magnus Maximus, Macsen Wledig, a fathwyd yn Trier, OC 383–388: D N MAG MAXIMVS P F AVG. · American Numismatic Society, CC0 · Wikimedia Commons
Yn 383 cododd byddin Rhufain ym Mhrydain ei chadlywydd ei hun yn ymerawdwr. Croesodd Magnus Maximus i Âl gyda milwyr Prydain, dymchwel yr ymerawdwr Gratian, a rheoli’r ymerodraeth orllewinol am bum mlynedd. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, yr ymerawdwr a briododd Elen o Arfon ac y disgynnodd ei brenhinoedd ohono.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
| Pryd | Fe’i cyhoeddwyd yn ymerawdwr 383; bu farw 388 |
|---|---|
| Ble | Prydain, yna Gâl, yn rheoli o Trier |
| Pwy | Magnus Maximus, Macsen Wledig |
| Yn nhraddodiad Cymru | Gŵr Elen; tad Peblig; cyndad brenhinoedd Powys, Gwynedd a Gwent |
Ganwyd Maximus yn Gallaecia, yn Sbaen, a gwasanaethodd ym Mhrydain, lle trechodd ymosodiad gan y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381. Yng ngwanwyn 383 cyhoeddodd byddin Prydain ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu’r ynys. Lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
O’i brifddinas yn Trier, rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen, a chydnabu ymerawdwr y Dwyrain, Theodosius, ef yn ymerawdwr y Gorllewin. Yn 387 goresgynnodd yr Eidal. Y flwyddyn ganlynol trechodd Theodosius ef, ac ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio. Ysgrifennodd Gildas iddo golli ei ben ‘gerbron muriau Aquileia’, a bod blodau ieuenctid Prydain wedi mynd gydag ef, ‘ond na ddychwelasant byth’.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.On the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.On the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.

Adroddodd y Cymry ei stori yn eu ffordd eu hunain. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig, mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn gwlad bell ryfeddol. Mae ei negeswyr yn chwilio’r byd a’i chael o’r diwedd mewn castell ym Mhrydain, yn Segontium: Elen yw hi, merch arglwydd y wlad honno. Daw Macsen i Brydain, ei phriodi, a rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad. Mae Macsen yn peri codi tri chastell i’w briodferch, ac Elen yn peri gwneud ffyrdd mawr ar draws y wlad.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Sarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Pan fo’n rhaid i Macsen ennill Rhufain yn ôl, mae gwŷr Prydain yn mynd gydag ef dan Gynan, brawd Elen, ac yn wobr mae’n rhoi iddynt y tir yng Ngâl a ddaw’n Llydaw. Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, yn dweud yr un peth: i Facsen roi tiroedd dros y môr i’w filwyr Brythonig.FfynonellauThe Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
I’r Cymry, sylfaenydd oedd Macsen. Mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad tai brenhinol Powys, Gwynedd a Gwent, ac mae Colofn Eliseg, a godwyd gan frenin Powys yn y nawfed ganrif, yn ei enwi ymhlith cyndadau’r brenin hwnnw. Credid mai ef ac Elen oedd rhieni Sant Peblig o Gaernarfon.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.Magnus Maximus ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Aquileia, 28 Awst 388. Fel Macsen Wledig, mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; gydag Elen mae’n draddodiadol yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.
Ac yn 1981 canodd Dafydd Iwan amdano yn Yma o Hyd, cân y Cymry sydd yma o hyd: er pan adawodd Macsen Wledig Gymru yn 383, mae’r Cymry yma o hyd, er gwaethaf pawb a phopeth.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Nid oedd Prydain yn newydd i Facsen. Yn ei ieuenctid gwasanaethodd ym Mhrydain ym myddin Theodosius yr Hynaf, ochr yn ochr â’r darpar ymerawdwr Theodosius, ac yn 373 gwasanaethodd dan y Cownt Theodosius yn Affrica.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio. Mae Colofn Eliseg hyd yn oed yn enwi merch iddo, Sevira, ac mae’n ymddangos yn rhestrau Pymtheg Llwyth Cymru.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Yn y blynyddoedd diwethaf mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i gaer Rufeinig, na chofnodwyd erioed o’r blaen, ger Frenni Fawr yng ngorllewin Cymru, gyda chrochenwaith, teils to a darnau arian o ddiwedd y bedwaredd ganrif. Mae’r wlad o’i chwmpas yn ymddangos yn straeon canoloesol Macsen.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Ffynonellau a darllen pellach
Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigCodir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.
Caer GybiMae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.
Y Déisi yn NyfedMae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.
Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o IwerddonDaw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.
Rhufain yn gollwng gafaelYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf