Tua’r flwyddyn 400, daeth ysbeilwyr o Iwerddon i’r lan yng ngorllewin Prydain a chipio bachgen un ar bymtheg oed. Padrig oedd ei enw. Brython ydoedd, mab i ddiacon, a byddai’n treulio chwe blynedd yn gaethwas yn Iwerddon cyn dianc a dod adref. Flynyddoedd yn ddiweddarach aeth yn ôl o’i wirfodd, i ddod â’r ffydd i’r bobl a’i caethiwodd. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ym Manwen, ym mlaen cwm Dulais, yr oedd ei gartref.FfynonellauConfessio, sections 1, 16, 17 and 23 ↗Sant Padrig, cyfieithiad Pádraig McCarthy, gwefan Saint Patrick’s Confessio (Academi Frenhinol Iwerddon) (Saesneg)1: “Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.” 16: bugeiliodd ddefaid a gweddïai hyd at gant o weithiau mewn diwrnod. 17: dywedodd llais yn ei gwsg y dychwelai’n fuan i’w wlad ei hun, ac roedd y llong ddau gan milltir i ffwrdd; gadawodd y gŵr y bu gydag ef am chwe blynedd. 18: o’r diwedd cymerodd y morwyr ef ar fwrdd y llong. 23: yn ôl gyda’i rieni ym Mhrydain, gwelodd Victoricus yn dod o Iwerddon â llythyrau, a darllenodd lais pobl Iwerddon ger coed Voclut, wrth y môr gorllewinol, yn erfyn arno, y bachgen sanctaidd, ddod a cherdded eto yn eu plith.Banwen ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym mlaen cwm Dulais, Castell-nedd Port Talbot; mae traddodiad yn dal mai yma y ganed Padrig, gan fod Bannavem Taburniae neu Banna Venta Berniae yn ffurfiau Lladin posibl ar yr enw Banwen; dadleuodd Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r lleoedd a gynigiwyd; mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am tua deng mlynedd a thrigain gerllaw, ger y ffordd o Gastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen; codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ei hochr yn 2004, a chynhelir gwasanaeth yno bob blwyddyn ar ŵyl y sant.
| Pryd | Tua OC 400 |
|---|---|
| Ble | Bannavem Taburniae, cartref ei dad; mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen ydoedd |
| Pwy | Padrig, mab y diacon Calpurnius, ŵyr yr offeiriad Potitus |
| Ei adrodd gan | Padrig ei hun, yn ei Confessio |
Yn ei eiriau ei hun#
Mae Padrig yn adrodd y stori ei hun, yn y Confessio a ysgrifennodd yn hen ŵr. ‘Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed ar y pryd.’ Fe’i cariwyd i Iwerddon, meddai, ‘gyda miloedd o rai eraill’.FfynhonnellConfessio, sections 1, 16, 17 and 23 ↗Sant Padrig, cyfieithiad Pádraig McCarthy, gwefan Saint Patrick’s Confessio (Academi Frenhinol Iwerddon) (Saesneg)1: “Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.” 16: bugeiliodd ddefaid a gweddïai hyd at gant o weithiau mewn diwrnod. 17: dywedodd llais yn ei gwsg y dychwelai’n fuan i’w wlad ei hun, ac roedd y llong ddau gan milltir i ffwrdd; gadawodd y gŵr y bu gydag ef am chwe blynedd. 18: o’r diwedd cymerodd y morwyr ef ar fwrdd y llong. 23: yn ôl gyda’i rieni ym Mhrydain, gwelodd Victoricus yn dod o Iwerddon â llythyrau, a darllenodd lais pobl Iwerddon ger coed Voclut, wrth y môr gorllewinol, yn erfyn arno, y bachgen sanctaidd, ddod a cherdded eto yn eu plith.
Roeddwn tua un ar bymtheg oed ar y pryd … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.
Padrig, Confessio 1
Banwen#
Ble’r oedd Bannavem Taburniae? Ni ŵyr neb i sicrwydd, ac enwyd llawer lle. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen ydoedd, ym mlaen cwm Dulais uwchben Castell-nedd, ac mai Bannavem yw ffurf Ladin ei henw. Barnodd yr ysgolhaig Gwyddelig Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r holl leoedd a gynigiwyd. Wrth ei hochr rhedai ffordd Rufeinig, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen, gyda gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am ryw ddeng mlynedd a thrigain.FfynhonnellBanwen ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym mlaen cwm Dulais, Castell-nedd Port Talbot; mae traddodiad yn dal mai yma y ganed Padrig, gan fod Bannavem Taburniae neu Banna Venta Berniae yn ffurfiau Lladin posibl ar yr enw Banwen; dadleuodd Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r lleoedd a gynigiwyd; mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am tua deng mlynedd a thrigain gerllaw, ger y ffordd o Gastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen; codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ei hochr yn 2004, a chynhelir gwasanaeth yno bob blwyddyn ar ŵyl y sant.
Yn 2004 codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ymyl Sarn Helen ym Manwen, a phob blwyddyn ar ddydd ei ŵyl cynhelir gwasanaeth yno er anrhydedd iddo.FfynhonnellBanwen ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym mlaen cwm Dulais, Castell-nedd Port Talbot; mae traddodiad yn dal mai yma y ganed Padrig, gan fod Bannavem Taburniae neu Banna Venta Berniae yn ffurfiau Lladin posibl ar yr enw Banwen; dadleuodd Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r lleoedd a gynigiwyd; mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am tua deng mlynedd a thrigain gerllaw, ger y ffordd o Gastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen; codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ei hochr yn 2004, a chynhelir gwasanaeth yno bob blwyddyn ar ŵyl y sant.
Caethwas a bugail#
Yn Iwerddon rhoddwyd Padrig i fugeilio defaid. Ymhell o’i gartref, trodd at Dduw: gweddïai, meddai, ‘hyd at gant o weithiau’ mewn diwrnod, a chymaint yn y nos. Wedi chwe blynedd daeth llais ato yn ei gwsg, yn dweud y câi fynd adref yn fuan, a bod llong yn barod. Roedd hi ‘ddau gan milltir da i ffwrdd’. Gadawodd y meistr y bu’n ei wasanaethu am chwe blynedd, teithio at y llong a’i gymryd ar ei bwrdd, ac ymhen amser daeth adref i Brydain.FfynhonnellConfessio, sections 1, 16, 17 and 23 ↗Sant Padrig, cyfieithiad Pádraig McCarthy, gwefan Saint Patrick’s Confessio (Academi Frenhinol Iwerddon) (Saesneg)1: “Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.” 16: bugeiliodd ddefaid a gweddïai hyd at gant o weithiau mewn diwrnod. 17: dywedodd llais yn ei gwsg y dychwelai’n fuan i’w wlad ei hun, ac roedd y llong ddau gan milltir i ffwrdd; gadawodd y gŵr y bu gydag ef am chwe blynedd. 18: o’r diwedd cymerodd y morwyr ef ar fwrdd y llong. 23: yn ôl gyda’i rieni ym Mhrydain, gwelodd Victoricus yn dod o Iwerddon â llythyrau, a darllenodd lais pobl Iwerddon ger coed Voclut, wrth y môr gorllewinol, yn erfyn arno, y bachgen sanctaidd, ddod a cherdded eto yn eu plith.
Llais y Gwyddelod#
Gartref gyda’i deulu, cafodd freuddwyd. Daeth gŵr o’r enw Victoricus o Iwerddon yn cario llythyrau dirifedi, ac wrth i Badrig ddarllen y cyntaf clywodd ‘lais pobl Iwerddon’, yn galw arno o ‘ymyl coed Voclut, ger y môr gorllewinol’, ‘Erfyniwn arnat, fachgen sanctaidd, i ddod a cherdded eto yn ein plith.’FfynhonnellConfessio, sections 1, 16, 17 and 23 ↗Sant Padrig, cyfieithiad Pádraig McCarthy, gwefan Saint Patrick’s Confessio (Academi Frenhinol Iwerddon) (Saesneg)1: “Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.” 16: bugeiliodd ddefaid a gweddïai hyd at gant o weithiau mewn diwrnod. 17: dywedodd llais yn ei gwsg y dychwelai’n fuan i’w wlad ei hun, ac roedd y llong ddau gan milltir i ffwrdd; gadawodd y gŵr y bu gydag ef am chwe blynedd. 18: o’r diwedd cymerodd y morwyr ef ar fwrdd y llong. 23: yn ôl gyda’i rieni ym Mhrydain, gwelodd Victoricus yn dod o Iwerddon â llythyrau, a darllenodd lais pobl Iwerddon ger coed Voclut, wrth y môr gorllewinol, yn erfyn arno, y bachgen sanctaidd, ddod a cherdded eto yn eu plith.
Aeth. Daeth y bachgen a gipiwyd o Gymru yn apostol Iwerddon, a phob blwyddyn ar yr ail ar bymtheg o Fawrth mae’r byd i gyd yn ei gofio.
Caer y Coelbren#
Cloddiwyd y gaer Rufeinig ger Banwen yn 1904 a 1905 gan y Cyrnol W. Ll. Morgan, a’i henwodd yn Gaer Coelbren ar ôl y pentref cyfagos. Mae’r gwersyll ymdeithio, y gaer a darn o’r ffordd Rufeinig i gyd yn henebion cofrestredig heddiw.FfynhonnellBanwen ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym mlaen cwm Dulais, Castell-nedd Port Talbot; mae traddodiad yn dal mai yma y ganed Padrig, gan fod Bannavem Taburniae neu Banna Venta Berniae yn ffurfiau Lladin posibl ar yr enw Banwen; dadleuodd Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r lleoedd a gynigiwyd; mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am tua deng mlynedd a thrigain gerllaw, ger y ffordd o Gastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen; codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ei hochr yn 2004, a chynhelir gwasanaeth yno bob blwyddyn ar ŵyl y sant. Enwodd yr hanesydd J. B. Bury hefyd, yn ei fywgraffiad o Sant Padrig, Fanwen fel man geni tebygol Padrig.FfynhonnellBanwen ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym mlaen cwm Dulais, Castell-nedd Port Talbot; mae traddodiad yn dal mai yma y ganed Padrig, gan fod Bannavem Taburniae neu Banna Venta Berniae yn ffurfiau Lladin posibl ar yr enw Banwen; dadleuodd Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r lleoedd a gynigiwyd; mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am tua deng mlynedd a thrigain gerllaw, ger y ffordd o Gastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen; codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ei hochr yn 2004, a chynhelir gwasanaeth yno bob blwyddyn ar ŵyl y sant.
Ffynonellau a darllen pellach






