Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 400 OC

Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon

Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.

Llun: Sant Padrig mewn ffenestr liw. · Nheyob, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 400 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Tua’r flwyddyn 400, daeth ysbeilwyr o Iwerddon i’r lan yng ngorllewin Prydain a chipio bachgen un ar bymtheg oed. Padrig oedd ei enw. Brython ydoedd, mab i ddiacon, a byddai’n treulio chwe blynedd yn gaethwas yn Iwerddon cyn dianc a dod adref. Flynyddoedd yn ddiweddarach aeth yn ôl o’i wirfodd, i ddod â’r ffydd i’r bobl a’i caethiwodd. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ym Manwen, ym mlaen cwm Dulais, yr oedd ei gartref.

PrydTua OC 400
BleBannavem Taburniae, cartref ei dad; mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen ydoedd
PwyPadrig, mab y diacon Calpurnius, ŵyr yr offeiriad Potitus
Ei adrodd ganPadrig ei hun, yn ei Confessio

Yn ei eiriau ei hun#

Mae Padrig yn adrodd y stori ei hun, yn y Confessio a ysgrifennodd yn hen ŵr. ‘Fy nhad oedd Calpornius. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, a dyna lle cefais fy nghymryd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed ar y pryd.’ Fe’i cariwyd i Iwerddon, meddai, ‘gyda miloedd o rai eraill’.

Roeddwn tua un ar bymtheg oed ar y pryd … Fe’m cymerwyd yn gaeth i Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill.

Padrig, Confessio 1

Banwen#

Ble’r oedd Bannavem Taburniae? Ni ŵyr neb i sicrwydd, ac enwyd llawer lle. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen ydoedd, ym mlaen cwm Dulais uwchben Castell-nedd, ac mai Bannavem yw ffurf Ladin ei henw. Barnodd yr ysgolhaig Gwyddelig Eoin MacNeill mai Banwen oedd y cryfaf o’r holl leoedd a gynigiwyd. Wrth ei hochr rhedai ffordd Rufeinig, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen, gyda gwersyll ymdeithio Rhufeinig o tua OC 74 a chaer fach a ddaliwyd am ryw ddeng mlynedd a thrigain.

Yn 2004 codwyd carreg goffa, Maen Padrig Sant, wrth ymyl Sarn Helen ym Manwen, a phob blwyddyn ar ddydd ei ŵyl cynhelir gwasanaeth yno er anrhydedd iddo.

Caethwas a bugail#

Yn Iwerddon rhoddwyd Padrig i fugeilio defaid. Ymhell o’i gartref, trodd at Dduw: gweddïai, meddai, ‘hyd at gant o weithiau’ mewn diwrnod, a chymaint yn y nos. Wedi chwe blynedd daeth llais ato yn ei gwsg, yn dweud y câi fynd adref yn fuan, a bod llong yn barod. Roedd hi ‘ddau gan milltir da i ffwrdd’. Gadawodd y meistr y bu’n ei wasanaethu am chwe blynedd, teithio at y llong a’i gymryd ar ei bwrdd, ac ymhen amser daeth adref i Brydain.

Llais y Gwyddelod#

Gartref gyda’i deulu, cafodd freuddwyd. Daeth gŵr o’r enw Victoricus o Iwerddon yn cario llythyrau dirifedi, ac wrth i Badrig ddarllen y cyntaf clywodd ‘lais pobl Iwerddon’, yn galw arno o ‘ymyl coed Voclut, ger y môr gorllewinol’, ‘Erfyniwn arnat, fachgen sanctaidd, i ddod a cherdded eto yn ein plith.’

Aeth. Daeth y bachgen a gipiwyd o Gymru yn apostol Iwerddon, a phob blwyddyn ar yr ail ar bymtheg o Fawrth mae’r byd i gyd yn ei gofio.

Caer y Coelbren#

Cloddiwyd y gaer Rufeinig ger Banwen yn 1904 a 1905 gan y Cyrnol W. Ll. Morgan, a’i henwodd yn Gaer Coelbren ar ôl y pentref cyfagos. Mae’r gwersyll ymdeithio, y gaer a darn o’r ffordd Rufeinig i gyd yn henebion cofrestredig heddiw. Enwodd yr hanesydd J. B. Bury hefyd, yn ei fywgraffiad o Sant Padrig, Fanwen fel man geni tebygol Padrig.

Cyn ac wedyn

  1. Y Déisi yn Nyfed (cronicl cynnar:Diarddel y Déisi, yr 8fed ganrif)

    Mae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.

    Y Déisi yn Nyfed
  2. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig
  3. Rhufain yn gollwng gafael (wedi’i gofnodi)

    Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.

    Rhufain yn gollwng gafael
  4. Pelagius (wedi’i gofnodi)

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

    Pelagius

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf