Yn 407 croesodd y fyddin Rufeinig olaf ym Mhrydain y môr i Âl y tu ôl i gadlywydd a fynnai fod yn ymerawdwr. Dair blynedd yn ddiweddarach, yn ôl yr hanes, ysgrifennodd yr ymerawdwr Honorius at gymunedau Prydain a dweud wrthynt am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain. Roedd Rhufain wedi gollwng gafael, a safai’r Brythoniaid ar eu traed eu hunain.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
| Pryd | 407 i 410 |
|---|---|
| Ble | Prydain Rufeinig gyfan |
| Beth a newidiodd | Gadawodd y fyddin, a’r Brythoniaid oedd yn eu rheoli eu hunain |
Y fyddin yn gadael#
Cystennin III oedd y cadlywydd. Cymerodd ofal o’r milwyr a oedd ar ôl ym Mhrydain, eu harwain dros y Sianel i Âl, a cheisio’i wneud ei hun yn ymerawdwr y Gorllewin. Ysgrifennodd yr hanesydd Groegaidd Zosimus fod y Brythoniaid a’r Galiaid wedyn wedi gwrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain, a’u harfogi eu hunain er mwyn eu diogelwch.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
Gan Zosimus yn unig y gwyddom am lythyr Honorius, a eilw haneswyr yn Rescript Honorius. Mae rhai’n credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal y’i hanfonwyd yn hytrach nag at y Brythoniaid, ond mae hanes Gildas, y Brython a ysgrifennodd ganrif yn ddiweddarach, yn gweddu i’r darlleniad mai i Brydain yr anfonwyd ef.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.

Y Brythoniaid ar eu pennau eu hunain#
Yn y gorllewin ni syrthiodd y Brythoniaid. O hen diroedd y Silwriaid, yr Ordoficiaid a’r Demetae daeth teyrnasoedd y mae eu henwau ar fap Cymru o hyd: Gwynedd, Powys, Dyfed, Gwent a Cheredigion. Cyfrifai eu brenhinoedd ymerawdwyr Rhufeinig fel Macsen ymhlith eu cyndadau, cadwodd eu pobl y ffydd a ddaethai atynt yn oes Rhufain, a dros y ddwy ganrif nesaf trodd eu Brythoneg yn Gymraeg.
Yr ymgyrchoedd olaf#
Ni adawodd Rhufain i gyd ar unwaith. Pan aeth Macsen â’i fyddin i Âl yn 383, gwelodd gogledd a gorllewin Prydain y milwyr Rhufeinig olaf, ac eithrio efallai yn y tŵr ar Fynydd Twr a rhai mannau ar yr arfordiroedd gorllewinol, a allai fod wedi para i’r 390au.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid. Rywbryd rhwng 396 a 398 mae’n ymddangos i’r cadfridog Stilicho anfon ymgyrch yn erbyn y Pictiaid, ar y môr yn ôl pob tebyg, a dyma’r ymgyrch Rufeinig olaf ym Mhrydain y ceir cofnod ohoni.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid. Yn 401 neu 402, ac yntau angen dynion i’w ryfeloedd ag Alaric y Goth, tynnodd filwyr Mur Hadrian am y tro olaf. Y flwyddyn 402 yw dyddiad olaf darnau arian Rhufeinig a gafwyd yn eu niferoedd ym Mhrydain.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
Deuai ysbeilwyr o bob cyfeiriad. Yn 405, medd y Gwyddyl, ysbeiliodd Niall y Naw Gwystl ar hyd arfordir deheuol Prydain.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid. Ar ddiwrnod olaf 406 croesodd y Fandaliaid, yr Alaniaid a’r Suebi’r Rhein rewedig i Âl. Ofnai’r milwyr a adawyd ym Mhrydain mai hwy fyddai nesaf. Dewisasant ddau arweinydd, Marcus a Gratian, a lladd y ddau pan siomwyd hwy, cyn setlo ar Gystennin.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
Y Brythoniaid yn cymryd yr awenau#
Wedi cyrchoedd ffyrnig gan y Saeson yn 408 a 409, gweithredodd y Brythoniaid drostynt eu hunain a bwrw swyddogion Cystennin allan, yn 409 neu 410.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid. Mae’r hanesydd Christopher Snyder yn nodi y byddai ymerawdwr fel arfer wedi ysgrifennu at ei swyddogion ei hun; mae’r ffaith i Honorius ysgrifennu at ddinasoedd Prydain yn dangos mai hwy bellach oedd yr awdurdod uchaf a oedd ar ôl yn yr ynys.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
Rhoddodd yr hanesydd mawr o’r Almaen Theodor Mommsen y peth mewn un llinell: ‘Nid Prydain a roddodd y gorau i Rufain, ond Rhufain a roddodd y gorau i Brydain.’ Nid yw haneswyr heddiw yn gweld diwedd sydyn yn 410, ond newid araf, gwahanol ym mhob lle, a redai o’r bedwaredd ganrif i’r chweched.FfynhonnellEnd of Roman rule in Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 407 cymerodd Cystennin III ofal o’r milwyr oedd ar ôl ym Mhrydain a’u harwain dros y Sianel i Âl; dywed Zosimus i’r Brythoniaid a’r Galiaid wrthod cyfraith Rhufain, dychwelyd at eu harferion eu hunain a’u harfogi eu hunain er eu diogelwch; dywedodd llythyr Honorius yn 410 wrth gymunedau Prydain am ofalu am eu hamddiffyn eu hunain, er bod rhai haneswyr yn credu mai at y Bruttii yn ne’r Eidal yr anfonwyd ef, ac mae hanes Gildas yn cefnogi’r darlleniad mai Prydain a olygid.
Ffynonellau a darllen pellach




