Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 825 OC

Merfyn Frych

Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

Llun: Crux Guriat, croes Gwriad, ym Maughold ar Ynys Manaw, wedi’i thynnu gan Philip Kermode. · P. M. C. Kermode, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 825 daeth hen linach brenhinoedd Gwynedd i ben, a daeth newydd-ddyfodiad i’r orsedd: Merfyn Frych. Yn ôl traddodiad Cymru daeth o dir Manaw.

PrydBrenin o tua 825 hyd 844
TadGwriad ap Elidyr
MamEthyllt, merch y brenin Cynan Dindaethwy o Wynedd

O dir Manaw#

Mae pennill yn Llyfr Coch Hergest yn ei alw’n ‘Meruin vrych o dir manaw’: Ynys Manaw, neu Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd. Ar Ynys Manaw cafwyd croes ac arni’r geiriau Crux Guriat, croes Gwriad.

Brenin y Brythoniaid#

Mae pos a ysgrifennwyd yn ei lys, Cryptogram Bamberg, yn ei enwi ‘Mermin Britannorum regis’, Merfyn brenin y Brythoniaid. Ysgrifennwyd yr Historia Brittonum ym mhedwaredd flwyddyn ei deyrnasiad.

Pedair canrif a hanner#

Sefydlodd Merfyn linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei phrif lys ym Môn. Gyda’i fab Rhodri Mawr, rheolodd ei linach Wynedd, gydag ychydig fylchau, hyd 1283.

Merfyn Frych fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Merfyn Frych fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel and Humphrey Llwyd, Public domain, Wikimedia Commons

Lle digwyddodd

Y bobl

d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Cyn ac wedyn

  1. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa
  2. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar
  3. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  4. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf