Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 820 OC

Cymraeg ysgrifenedig cynnar

Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

Llun: Tudalen garped y groes yn yr efengylau a gadwyd unwaith ar allor Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw. · Unknown eighth-century artist, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 820 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)
Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar ymyl llyfr efengylau mawr, ysgrifennodd rhywun yn Gymraeg sut y setlwyd ffrae am dir. Mae ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi yn unman.

PrydDyddir y nodiadau i’r nawfed ganrif
BleEfengylau Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw
IaithHen Gymraeg, wrth ochr nodiadau Lladin

Llyfr a roddwyd i Teilo#

Mae nodyn Lladin yn yr un llyfr yn dweud sut y prynodd gŵr o’r enw Gelhi ef gan Cingal am ei geffyl gorau, a’i roi i Dduw ar allor Teilo. Mae nodiadau eraill yn enwi tiroedd ger Llandeilo Fawr, lle cedwid y llyfr.

Setlo ffrae#

Mae’r nodyn Cymraeg yn cofnodi sut y daethpwyd â dadl am dir i ben, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar. Nid barddoniaeth na gweddi yw peth o’r Gymraeg hynaf sydd gennym, ond busnes bob dydd cyfraith a thir.

Yng Nghaerlwytgoed#

Erbyn diwedd y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi gadael Cymru am Gaerlwytgoed, lle mae’n dal i gael ei gadw yn yr eglwys gadeiriol.

Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed.
Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed. · Llun: Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. 6th century

Teilo Sant

Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Teilo Sant

Cyn ac wedyn

  1. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  2. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa
  3. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  4. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf