Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.
Llun: Tudalen garped y groes yn yr efengylau a gadwyd unwaith ar allor Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw. · Unknown eighth-century artist, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ar ymyl llyfr efengylau mawr, ysgrifennodd rhywun yn Gymraeg sut y setlwyd ffrae am dir. Mae ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi yn unman.FfynonellauSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.Five Ancient Books of Wales ↗Daniel Huws, Darlith Goffa H. M. Chadwick 6 (1995) (Saesneg)‘Mae dros hanner cant o lyfrau wedi goroesi o’r can mlynedd fwy neu lai rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg’; y Gymraeg ysgrifenedig hynaf yn Efengylau Caerlwytgoed; y farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus.
Pryd
Dyddir y nodiadau i’r nawfed ganrif
Ble
Efengylau Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw
Mae nodyn Lladin yn yr un llyfr yn dweud sut y prynodd gŵr o’r enw Gelhi ef gan Cingal am ei geffyl gorau, a’i roi i Dduw ar allor Teilo. Mae nodiadau eraill yn enwi tiroedd ger Llandeilo Fawr, lle cedwid y llyfr.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Mae’r nodyn Cymraeg yn cofnodi sut y daethpwyd â dadl am dir i ben, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar. Nid barddoniaeth na gweddi yw peth o’r Gymraeg hynaf sydd gennym, ond busnes bob dydd cyfraith a thir.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Erbyn diwedd y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi gadael Cymru am Gaerlwytgoed, lle mae’n dal i gael ei gadw yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed. · Llun: Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)
Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.