Brython oedd Pelagius, y meddyliwr cyntaf o’r ynysoedd hyn yr oedd ei enw’n hysbys drwy’r byd Cristnogol. Yn Rhufain, o tua 380, enillodd enw am ei fuchedd lem a sanctaidd, a dysgai fod gan bob person ewyllys rydd a’i fod yn atebol am ddewis y da.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Pryd
Yn weithgar tua 390 i 418
Ble
Ganwyd ym Mhrydain; dysgodd yn Rhufain
Ei enw
Darllenir ef yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, ‘a aned o’r môr’
Galwai awduron ei oes ei hun, Prosper o Aquitaine yn eu plith, ef yn Frython. Pwysleisiai Pelagius fod pobl yn rhydd i ddewis, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw a wnaeth bob dyn. Gosododd ei ddysgeidiaeth am sut y dylai Cristion fyw ef yn erbyn eglwyswr mwyaf yr oes, Awstin o Hippo.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Gwawdiodd Jerôm Sant, a dybiai mai Gwyddel ydoedd, ef fel un ‘yn llawn uwd Gwyddelig’. Yn 415 gwrandawodd synod o esgobion yn Diospolis, yn y Wlad Sanctaidd, ar ei achos a’i glirio. Ond yn 418 pwysodd esgobion Affrica a’r ymerawdwr Honorius ar y Pab Zosimus, a’i condemniodd, a gwnaeth Cyngor Carthago yr un modd.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Derbyniwyd ei syniadau ym Mhrydain, a thua 429 croesodd Garmon o Auxerre y môr i ddadlau yn eu herbyn. Dros ganrif yn ddiweddarach siaradodd Dewi, yn ôl ei Fuchedd, yn synod Brefi yn erbyn yr un ddysgeidiaeth.FfynonellauPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.Dewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Beth bynnag a feddyliai esgobion Affrica ohono, Pelagius oedd y Brython cyntaf y bu dadlau am ei feddwl o Rufain i’r Wlad Sanctaidd.
Disgrifiai’r rhai a’i hadwaenai ŵr tal a chydnerth. Roedd yn ddysgedig iawn, yn ysgrifennu ac yn siarad Lladin a Groeg yn rhugl dros ben, ac yn gwybod ei ddiwinyddiaeth yn dda.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”. Yn Rhufain ysgrifennodd at Paulinus o Nola, un o eglwyswyr mwyaf annwyl y dydd. Pan anrheithiodd Alaric a’i Gothiaid Rufain yn 410, croesodd Pelagius a’i ddilynwr Caelestius i Garthago, ac oddi yno aeth ymlaen i’r Wlad Sanctaidd.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Ym Mhalesteina cafodd gyfaill yn Ioan, esgob Jerwsalem, a alwodd gyngor ym mis Gorffennaf 415 i glywed y dadleuon. Ni roddodd ddyfarniad yn ei erbyn.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”. Yn Diospolis ym mis Rhagfyr dangosodd lythyrau o’i blaid gan eglwyswyr blaenllaw, Awstin ei hun yn eu plith, oherwydd roedd hyd yn oed ei wrthwynebydd mwyaf yn meddwl yn uchel o’i gymeriad. Roedd geiriau’r synod yn glir: ‘barnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.’FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Barnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.
Mae ei eiriau ei hun wedi goroesi yn ei Lythyr at Demetrias, a ysgrifennwyd at foneddiges ifanc o Rufain, sy’n gosod allan ei gred y gall pob person ddewis ufuddhau i orchmynion Duw.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”. Credai fod popeth a wnaeth Duw yn dda, a daliai at fedydd plant. Gwelai’r ysgolhaig Gerald Bonner ei feddwl yn rhannol fel ateb i’r Maniceaid, a ddysgai fod y byd materol yn ddrwg.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”. Am ganrifoedd wedyn roedd ei syniadau’n gyffredin, yn enwedig ym Mhrydain, Palesteina a Gogledd Affrica, er i Awstin ysgrifennu llyfr ar ôl llyfr yn eu herbyn, yn 412, yn 414 ac eto yn 415.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”. Yn ei flynyddoedd olaf gadawodd Sant Cyril o Alecsandria iddo ymgartrefu yn yr Aifft.FfynhonnellPelagius ↗Wikipedia (Saesneg)O dras Frythonig, yn ôl Prosper o Aquitaine ac eraill; yn weithgar tua 390 i 418; yn adnabyddus yn Rhufain o tua 380 am ei fuchedd lem; pwysleisiai ewyllys rydd, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw sy’n creu pob dyn; Awstin yn ei wrthwynebu; dywedodd Jerôm ei fod yn llawn uwd Gwyddelig; cliriwyd ef gan synod Diospolis yn 415; condemniwyd ef gan y Pab Zosimus a Chyngor Carthago yn 418; lledodd ei syniadau ym Mhrydain, a daeth Garmon tua 429 i’w gwrthwynebu; darllenir ei enw yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, “a aned o’r môr”.
Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.
Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon (wedi’i gofnodi)
Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.
Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.
Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:· Buchedd Garmon, tua 480)
Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.
Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.