Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 415 OC

Pelagius

Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

Llun: Pelagius mewn print o’r cyfnod modern cynnar, o’r 1600au efallai. · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 415 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Brython oedd Pelagius, y meddyliwr cyntaf o’r ynysoedd hyn yr oedd ei enw’n hysbys drwy’r byd Cristnogol. Yn Rhufain, o tua 380, enillodd enw am ei fuchedd lem a sanctaidd, a dysgai fod gan bob person ewyllys rydd a’i fod yn atebol am ddewis y da.

PrydYn weithgar tua 390 i 418
BleGanwyd ym Mhrydain; dysgodd yn Rhufain
Ei enwDarllenir ef yn draddodiadol fel ffurf Roeg ar yr enw Cymraeg Morgan, ‘a aned o’r môr’

Brython yn Rhufain#

Galwai awduron ei oes ei hun, Prosper o Aquitaine yn eu plith, ef yn Frython. Pwysleisiai Pelagius fod pobl yn rhydd i ddewis, a daliai fod angen Duw er iachawdwriaeth am mai Duw a wnaeth bob dyn. Gosododd ei ddysgeidiaeth am sut y dylai Cristion fyw ef yn erbyn eglwyswr mwyaf yr oes, Awstin o Hippo.

Gwawdiodd Jerôm Sant, a dybiai mai Gwyddel ydoedd, ef fel un ‘yn llawn uwd Gwyddelig’. Yn 415 gwrandawodd synod o esgobion yn Diospolis, yn y Wlad Sanctaidd, ar ei achos a’i glirio. Ond yn 418 pwysodd esgobion Affrica a’r ymerawdwr Honorius ar y Pab Zosimus, a’i condemniodd, a gwnaeth Cyngor Carthago yr un modd.

Ei syniadau’n dod adref#

Derbyniwyd ei syniadau ym Mhrydain, a thua 429 croesodd Garmon o Auxerre y môr i ddadlau yn eu herbyn. Dros ganrif yn ddiweddarach siaradodd Dewi, yn ôl ei Fuchedd, yn synod Brefi yn erbyn yr un ddysgeidiaeth.

Beth bynnag a feddyliai esgobion Affrica ohono, Pelagius oedd y Brython cyntaf y bu dadlau am ei feddwl o Rufain i’r Wlad Sanctaidd.

Gŵr dysgedig#

Disgrifiai’r rhai a’i hadwaenai ŵr tal a chydnerth. Roedd yn ddysgedig iawn, yn ysgrifennu ac yn siarad Lladin a Groeg yn rhugl dros ben, ac yn gwybod ei ddiwinyddiaeth yn dda. Yn Rhufain ysgrifennodd at Paulinus o Nola, un o eglwyswyr mwyaf annwyl y dydd. Pan anrheithiodd Alaric a’i Gothiaid Rufain yn 410, croesodd Pelagius a’i ddilynwr Caelestius i Garthago, ac oddi yno aeth ymlaen i’r Wlad Sanctaidd.

Cyfaill yn Jerwsalem#

Ym Mhalesteina cafodd gyfaill yn Ioan, esgob Jerwsalem, a alwodd gyngor ym mis Gorffennaf 415 i glywed y dadleuon. Ni roddodd ddyfarniad yn ei erbyn. Yn Diospolis ym mis Rhagfyr dangosodd lythyrau o’i blaid gan eglwyswyr blaenllaw, Awstin ei hun yn eu plith, oherwydd roedd hyd yn oed ei wrthwynebydd mwyaf yn meddwl yn uchel o’i gymeriad. Roedd geiriau’r synod yn glir: ‘barnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.’

Barnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.

Synod Diospolis am Pelagius, 415

Y Llythyr at Demetrias#

Mae ei eiriau ei hun wedi goroesi yn ei Lythyr at Demetrias, a ysgrifennwyd at foneddiges ifanc o Rufain, sy’n gosod allan ei gred y gall pob person ddewis ufuddhau i orchmynion Duw. Credai fod popeth a wnaeth Duw yn dda, a daliai at fedydd plant. Gwelai’r ysgolhaig Gerald Bonner ei feddwl yn rhannol fel ateb i’r Maniceaid, a ddysgai fod y byd materol yn ddrwg. Am ganrifoedd wedyn roedd ei syniadau’n gyffredin, yn enwedig ym Mhrydain, Palesteina a Gogledd Affrica, er i Awstin ysgrifennu llyfr ar ôl llyfr yn eu herbyn, yn 412, yn 414 ac eto yn 415. Yn ei flynyddoedd olaf gadawodd Sant Cyril o Alecsandria iddo ymgartrefu yn yr Aifft.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 354–c. 418

Pelagius

Yr awdur Brythonig cyntaf (wedi’i gofnodi)

Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.

Pelagius

Cyn ac wedyn

  1. Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.

    Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon
  2. Rhufain yn gollwng gafael (wedi’i gofnodi)

    Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.

    Rhufain yn gollwng gafael
  3. Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

    Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

    Buddugoliaeth Haleliwia
  4. Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.

    Padrig yn mynd i Iwerddon

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf