Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 550

Dyfrig Sant

Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 550 (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125) Yr esgob a goronodd Arthur Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Dyfrig mewn gwydr lliw yn Henllan (Hentland), lle safai ei fynachlog
Sant Dyfrig mewn gwydr lliw yn Henllan (Hentland), lle safai ei fynachlog · Llun: Wikimedia Commons · Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0

Dyfrig, Dubricius yn Lladin, oedd esgob ac athro mawr de-ddwyrain Cymru ar wawr Oes y Saint. Ganed ef yn Ergyng, yr hen deyrnas Gymreig yn ne-orllewin Swydd Henffordd heddiw, a sefydlodd fynachlogydd Henllan a Mochros, dysgodd Teilo, Samson a Deiniol, a gorffennodd ei ddyddiau’n feudwy ar Ynys Enlli. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef a osododd y goron ar ben Arthur.

PrydDiwedd y bumed ganrif a’r chweched
GanedMadley, yn Ergyng
Ei fynachlogyddHenllan a Mochros
CladdwydYnys Enlli, yna Llandaf
Dydd gŵyl14 Tachwedd

Y tyst hynaf#

Y gwaith cynharaf i sôn am Ddyfrig yw Buchedd Samson, a gyfansoddwyd yn y seithfed ganrif, sy’n ei ddangos yn ŵr llawer hŷn na Samson ac o’r un oed ag Illtud, neu ychydig yn hŷn. Ysgrifennwyd tair Buchedd ddiweddarach iddo, a’r gynharaf a’r bwysicaf o’r rhain yw’r un yn Llyfr Llandaf.

Ŵyr i frenin Ergyng#

Ei fam oedd Efrddyl, a elwir Ebrdil yn Llyfr Llandaf, merch Peibio, brenin Ergyng. Ganed Dyfrig ym Madley, bum milltir a hanner i’r gorllewin o Henffordd, a dywed y Fuchedd fod ei enedigaeth yn llawn rhyfeddodau: ac yntau’n blentyn o hyd cyffyrddodd â’i daid y brenin a’i iacháu o hen afiechyd.

Henllan a Mochros#

Tyfodd y bachgen yn ysgolhaig a adwaenid drwy Brydain gyfan. Sefydlodd fynachlog Henllan, Hentland ar Wy heddiw, lle bu am saith mlynedd yn dysgu disgyblion a ddeuai ato o bell ac agos. Roedd ei ail dŷ ym Mochros, Moccas heddiw, ger ei fan geni, ac yno yr arhosodd am flynyddoedd lawer, yn iacháu’r cleifion drwy arddodi dwylo.

Athro’r saint#

Ymhlith y rhai a ddysgodd roedd Teilo, a sefydlodd Landeilo Fawr, Deiniol, sylfaenydd clas Bangor, a Samson, a ordeiniwyd yn offeiriad ac yn ddiweddarach yn esgob gan Ddyfrig ei hun. Roedd yn gyfaill agos i Illtud, a chysylltir ei enw ag ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr ac ag Ynys Bŷr. Daeth yn esgob Ergyng, ac ymestynnai ei waith ar draws Gwent a Morgannwg, fel y cofir ef fel efengylydd holl dde-ddwyrain Cymru.

Brefi ac Enlli#

Dywedir iddo fod yn synod fawr Llanddewi Brefi yn 545, ac yno iddo ildio ei esgobaeth i Ddewi. Wedi’i lethu o’r diwedd gan afiechyd a henaint, aeth i Ynys Enlli, ger blaen Llŷn, i fyw’n feudwy, ac yno y bu farw ac y claddwyd ef. Ganrifoedd wedyn, ym Mai 1120, cludwyd ei gorff i Landaf.

Coroni Arthur#

Yn Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, Dyfrig sy’n gosod y goron ar ben Arthur, a daeth Tennyson ag ef i’r Idylls of the King. Fe’i dangosir mewn lluniau yn dal dwy ffon fugail, i ddangos ei awdurdod dros ddwy esgobaeth Caerllion a Llandaf.

Ei eglwysi#

Mae eglwysi’n dwyn ei enw o hyd yn Hentland, Ballingham, Whitchurch a Hamnish yn Swydd Henffordd, yn Porlock ar arfordir Gwlad yr Haf, yng Ngwenddwr ym Mrycheiniog a Llanfaches yng Ngwent, ac eglwys Gatholig Trefforest. Cedwir ei ŵyl ar 14 Tachwedd.

Ar y llinell amser

  1. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf