Ar hyd Cymru gyfan, o ddyffryn Conwy yn y gogledd i Dywi yn y de, rhed llinell ffordd Rufeinig. Sarn Helen y geilw’r Cymry hi, a dywed traddodiad Cymru mai Elen, gwraig Macsen Wledig, a barodd wneud ffyrdd Cymru.FfynonellauSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
| Pryd | Fe’i codwyd wedi’r goncwest, o ddiwedd y ganrif gyntaf OC |
|---|---|
| Ble | O Canovium, Caerhun, yn nyffryn Conwy, i’r de drwy Gymru i gaerau dyffryn Tywi |
| Hyd | Tua 160 milltir |
| Ei henw | Sarn Helen, ar ôl Elen o Gaernarfon |
Ffordd drwy’r mynyddoedd#
Unwaith y concrwyd Cymru, clymodd Rhufain ei chaerau ynghyd â ffyrdd. Rhedai Sarn Helen tua 160 milltir o gaer Canovium yng Nghaerhun, yn nyffryn Conwy, i’r de drwy galon Cymru. Âi heibio i gaer Tomen y Mur uwchben Trawsfynydd, Cefn Caer ym Mhennal ger Dyfi, Bremia yn Llanio, a Luentinum ger mwyngloddiau aur Dolaucothi, a chyrhaeddai ddyffryn Tywi yn Llanymddyfri, lle’r arweiniai ffyrdd eraill ymlaen i Moridunum, Caerfyrddin.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.

Heddiw, mewn mannau, mae ffordd fodern yn dilyn ei llinell; mewn eraill mae’n llwybr glas dros y rhos neu’n llwybr caregog drwy’r coed.
Elen y ffyrdd#
Mae’r ffordd yn dwyn enw Elen. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig hi yw morwyn Caer Seint, Segontium, y breuddwydiodd yr ymerawdwr Macsen amdani a dod i Brydain i’w phriodi. Mae’r chwedl yn adrodd iddi beri gwneud ffyrdd mawr ar draws y wlad, o un gaer i’r llall, a rhoddodd traddodiad Cymru ei henw i’r hen ffordd hon: Sarn Helen.FfynonellauSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
Felly daeth ffordd Rufeinig yn ffordd Gymreig, a chofir priffordd y milwyr wrth enw tywysoges o Arfon.
Trwy galon Eryri#
Yn y gogledd credir i’r ffordd gadw at lan orllewinol Conwy o Ganovium, trwy Drefriw i Fetws-y-Coed, gyda changen i gaer Caer Llugwy ger Capel Curig. Oddi yno rhedai heibio Dolwyddelan, trwy Gwm Penamnen a heibio tir uchel Cwm Penmachno, ac ymlaen heibio Llan Ffestiniog i Domen y Mur.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad. Ymhellach i’r de croesai’r bryniau i Aberllefenni, ac efallai fod rhan o Reilffordd fach Corris yn dilyn ei llinell. Yng Ngheredigion mae rhan o’r ffordd ym Mronant yn Rufeinig, a chwe milltir i’r de mae darn hir yn rhedeg trwy bentrefan Stag’s Head.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad. Mae ysgolheigion yn dal i drafod ei hunion gwrs, gan fod rhai darnau hir wedi’u colli.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Roedd ei phen deheuol yn Alabum, Llanymddyfri, lle safai’r gwersyll Rhufeinig ar Fryn Llanfair. Yn y ddeuddegfed ganrif codwyd eglwys y Santes Fair, Llanfair-ar-y-bryn, y tu mewn i’w gwrthgloddiau.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Y Sarn Helen arall#
Mae ffordd Rufeinig arall yn y de’n cario’r enw hefyd: y ffordd a redai tua’r gogledd-ddwyrain o Nidum, Castell-nedd, heibio Banwen ac Ystradfellte, o dan Fan Frynych a thros Fynydd Illtud i gaer Y Gaer ger Aberhonddu.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Ffordd at heddiw#
Teithir Sarn Helen o hyd. Mae llwybr beicio mynydd Sarn Helen, a luniwyd yn 1996, yn rhedeg 270 milltir o Gonwy i Ben Pyrod ar Benrhyn Gŵyr. Bob mis Mai ers 1980 mae rhedwyr wedi rasio Ras Fynydd Sarn Helen o Lambed.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad. Enwodd y Super Furry Animals gân ar ei hôl ar eu halbwm Cymraeg Mwng, ac yn 2020 cerddodd yr awdur Tom Bullough y ffordd gyfan ar gyfer ei lyfr Sarn Helen.FfynhonnellSarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.
Ffynonellau a darllen pellach






