Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 110 OC

Caer-went, tref y Silwriaid

Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went, Venta Silurum, yn sefyll yn uchel uwchben y caeau o hyd. · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Unwaith y daeth y rhyfel hir i ben, cododd y Silwriaid dref eu hunain. Yn OC 75 sefydlwyd Venta Silurum, ‘marchnad y Silwriaid’, yn dref farchnad iddynt, lle cyfarfu’r ffordd o Gaerllion i Gaerloyw â’r ffordd tua’r gogledd. Heddiw dyma bentref Caer-went, ac o’i amgylch saif rhai o’r muriau tref Rufeinig gorau sydd ar ôl yn unman ym Mhrydain.

PrydFe’i sefydlwyd yn OC 75
BleCaer-went, rhwng Casnewydd a Chas-gwent
PwyY Silwriaid, pobl de-ddwyrain Cymru
Ei henw RhufeinigVenta Silurum, marchnad y Silwriaid

Tref y Silwriaid#

Tref Rufeinig oedd Venta, ond tref y Silwriaid, plaenach na llawer: ychydig o’i thai oedd â lloriau brithwaith neu wres oddi tanynt. Yn y bedwaredd ganrif safai teml yma o fewn ei chlos sanctaidd ei hun, ac yn 1881, yng ngardd bwthyn, cafodd cloddwyr lawr brithwaith yn llawn o lawer math o bysgod.

Sylfeini adeiladau Rhufeinig a gloddiwyd y tu mewn i Gaer-went.
Sylfeini adeiladau Rhufeinig a gloddiwyd y tu mewn i Gaer-went. · Llun: Colin Smith, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y muriau#

Mae muriau Rhufeinig y dref yn dal i sefyll hyd at bum metr o uchder mewn mannau. Galwodd yr hanesydd pensaernïaeth John Newman hwy ‘yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig’.

Yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig.

John Newman, am furiau Caer-went

Y Silwriaid gartref#

Nid tref garsiwn oedd hon. Perthynai Venta i’r Silwriaid, ac fe’i rhedent eu hunain. Mae carreg a gafwyd yn y dref yn 1903, sydd yn eglwys y plwyf heddiw, yn dangos fod gan y Silwriaid eu cyngor eu hunain, a weithredai yn enw eu gwladwriaeth eu hunain.

Daeth y bobl a ymladdodd Rufain am genhedlaeth, ymhen amser, yn bobl Gwent. Daw’r enw Gwent ei hun o Venta.

Un o farchnadoedd Prydain#

Roedd mwy nag un Venta ym Mhrydain Rufeinig. Galwodd yr awduron Rhufeinig hon yn Venta Silurum i’w gwahaniaethu oddi wrth Venta Belgarum, Caerwynt, a Venta Icenorum, ger Norwich. Aeth John Newman ymlaen i ddweud bod ei muriau, heb eu hailgodi’n ddiweddarach, ymhlith y rhai gorau eu cyflwr yng ngogledd Ewrop. Dyddiodd cloddiad 1971 un o’r tyrau amlochrog ar y gornel ogledd-orllewinol i ganol y bedwaredd ganrif.

Wedi Rhufain#

Safai Caer-went lle cyfarfyddai’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd o’r Amwythig, heibio Trefynwy a Thryleg, i’r môr ym Mhorth Sgiwed, ac ni fu farw pan adawodd Rhufain. Cafwyd tlysau a phinnau o’r bumed i’r seithfed ganrif yno, a llawer o feddau Cristnogol, rhai wedi’u leinio â cherrig, o’r bedwaredd ganrif i’r nawfed, o gwmpas y Porth Dwyreiniol ac yn ymyl yr eglwys. Mae Buchedd Sant Tathan yn adrodd iddo ddod i fyny Hafren o Iwerddon a chael croeso gan Garadog, brenin Gwent, a adawodd iddo sefydlu ysgol yng Nghaer-went, lle deuai ysgolheigion o bob rhan. Mae rhai hyd yn oed wedi awgrymu mai yng Nghaer-went y ganwyd Sant Padrig.

Safai mynachlog yma cyn y ddegfed ganrif, a chafwyd pen croes hŷn na’r Normaniaid yn 1992. Mae’r eglwys heddiw wedi’i chysegru i Sant Steffan a Sant Tathan. Ar fap Humphrey Llwyd o Gymru yn 1573, Cambriae Typus, mae’r pentref yn ymddangos fel ‘Venta Siluru’ a ‘Caer went’. Mae’r cloddio’n parhau: yn 2008 bu Wessex Archaeology yn gweithio yma ar gyfer y rhaglen deledu Time Team, ymhlith cartrefi’r 1,200 o bobl sy’n byw yng Nghaer-went heddiw.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion
  2. Sarn Helen (archaeoleg)

    Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

    Sarn Helen
  3. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

    Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
  4. Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist (wedi’i gofnodi)

    Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

    Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf