Unwaith y daeth y rhyfel hir i ben, cododd y Silwriaid dref eu hunain. Yn OC 75 sefydlwyd Venta Silurum, ‘marchnad y Silwriaid’, yn dref farchnad iddynt, lle cyfarfu’r ffordd o Gaerllion i Gaerloyw â’r ffordd tua’r gogledd. Heddiw dyma bentref Caer-went, ac o’i amgylch saif rhai o’r muriau tref Rufeinig gorau sydd ar ôl yn unman ym Mhrydain.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
| Pryd | Fe’i sefydlwyd yn OC 75 |
|---|---|
| Ble | Caer-went, rhwng Casnewydd a Chas-gwent |
| Pwy | Y Silwriaid, pobl de-ddwyrain Cymru |
| Ei henw Rhufeinig | Venta Silurum, marchnad y Silwriaid |
Tref y Silwriaid#
Tref Rufeinig oedd Venta, ond tref y Silwriaid, plaenach na llawer: ychydig o’i thai oedd â lloriau brithwaith neu wres oddi tanynt. Yn y bedwaredd ganrif safai teml yma o fewn ei chlos sanctaidd ei hun, ac yn 1881, yng ngardd bwthyn, cafodd cloddwyr lawr brithwaith yn llawn o lawer math o bysgod.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.

Y muriau#
Mae muriau Rhufeinig y dref yn dal i sefyll hyd at bum metr o uchder mewn mannau. Galwodd yr hanesydd pensaernïaeth John Newman hwy ‘yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig’.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig.
John Newman, am furiau Caer-went
Y Silwriaid gartref#
Nid tref garsiwn oedd hon. Perthynai Venta i’r Silwriaid, ac fe’i rhedent eu hunain. Mae carreg a gafwyd yn y dref yn 1903, sydd yn eglwys y plwyf heddiw, yn dangos fod gan y Silwriaid eu cyngor eu hunain, a weithredai yn enw eu gwladwriaeth eu hunain.FfynonellauRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.Caerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Daeth y bobl a ymladdodd Rufain am genhedlaeth, ymhen amser, yn bobl Gwent. Daw’r enw Gwent ei hun o Venta.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Un o farchnadoedd Prydain#
Roedd mwy nag un Venta ym Mhrydain Rufeinig. Galwodd yr awduron Rhufeinig hon yn Venta Silurum i’w gwahaniaethu oddi wrth Venta Belgarum, Caerwynt, a Venta Icenorum, ger Norwich.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta. Aeth John Newman ymlaen i ddweud bod ei muriau, heb eu hailgodi’n ddiweddarach, ymhlith y rhai gorau eu cyflwr yng ngogledd Ewrop. Dyddiodd cloddiad 1971 un o’r tyrau amlochrog ar y gornel ogledd-orllewinol i ganol y bedwaredd ganrif.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Wedi Rhufain#
Safai Caer-went lle cyfarfyddai’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd o’r Amwythig, heibio Trefynwy a Thryleg, i’r môr ym Mhorth Sgiwed, ac ni fu farw pan adawodd Rhufain. Cafwyd tlysau a phinnau o’r bumed i’r seithfed ganrif yno, a llawer o feddau Cristnogol, rhai wedi’u leinio â cherrig, o’r bedwaredd ganrif i’r nawfed, o gwmpas y Porth Dwyreiniol ac yn ymyl yr eglwys.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta. Mae Buchedd Sant Tathan yn adrodd iddo ddod i fyny Hafren o Iwerddon a chael croeso gan Garadog, brenin Gwent, a adawodd iddo sefydlu ysgol yng Nghaer-went, lle deuai ysgolheigion o bob rhan.FfynhonnellTathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan. Mae rhai hyd yn oed wedi awgrymu mai yng Nghaer-went y ganwyd Sant Padrig.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Safai mynachlog yma cyn y ddegfed ganrif, a chafwyd pen croes hŷn na’r Normaniaid yn 1992. Mae’r eglwys heddiw wedi’i chysegru i Sant Steffan a Sant Tathan.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta. Ar fap Humphrey Llwyd o Gymru yn 1573, Cambriae Typus, mae’r pentref yn ymddangos fel ‘Venta Siluru’ a ‘Caer went’.FfynonellauCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.Llwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741. Mae’r cloddio’n parhau: yn 2008 bu Wessex Archaeology yn gweithio yma ar gyfer y rhaglen deledu Time Team, ymhlith cartrefi’r 1,200 o bobl sy’n byw yng Nghaer-went heddiw.FfynhonnellCaerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Ffynonellau a darllen pellach






