Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 90 OC

Yr amffitheatr yng Nghaerllion

Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

Llun: Amffitheatr Rufeinig Caerllion o’r awyr · CADW, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ychydig y tu allan i furiau’r gaer lengol yng Nghaerllion mae ei hamffitheatr Rufeinig: arena hirgrwn fawr lle’r ymgasglai milwyr yr Ail Leng Awgwstaidd i wylio. Am ganrifoedd cofiodd traddodiad Cymru hi fel Bord Gron y Brenin Arthur.

PrydFe’i codwyd tua OC 80 i 90
BleCaerllion, ychydig y tu allan i gaer Isca
MaintTua 90 wrth 70 metr; seddi i tua chwe mil
Yn nhraddodiad CymruBord Gron Arthur

Arena i leng#

Codwyd yr amffitheatr tua OC 80 i 90. Mae’n hirgrwn tua 90 metr wrth 70, ac roedd ei chloddiau pridd yn cynnal seddi pren i tua chwe mil o bobl, tua nerth y lleng. Deuai’r dyrfa i mewn drwy ddwy fynedfa fawr ar y pennau a chwech llai o amgylch yr ochrau.

Yma yr ymgasglai’r lleng i’w sioeau. Roedd gan yr arena gysegrfa fach i Nemesis, duwies ffawd, ac mae ei draeniau, a godwyd gan beirianwyr Rhufain, yn dal i weithio heddiw.

Y Ford Gron#

Ymhell cyn ei chloddio, galwai llên gwerin y pant mawr glaswelltog yn Ford Gron y Brenin Arthur. Wedi’r cyfan, Caerllion oedd dinas Arthur: gosododd Sieffre o Fynwy a’r hen feirdd Cymraeg ei lys yno.

Y cloddiad mawr#

Yn 1926 a 1927 cloddiodd yr archaeolegwyr Tessa Verney Wheeler a Mortimer Wheeler yr amffitheatr allan o’r ddaear. Talodd papur newydd y Daily Mail am y gwaith, a symudwyd bron i dri deg mil o dunelli o bridd i ddinoethi’r arena Rufeinig. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928. Yn 1962 cafodd George Boon y tyllau ar gyfer pyst eisteddle bren.

Heddiw mae’r arena’n agored i’r awyr, yng ngofal Cadw, a gall unrhyw un gerdded i mewn drwy’r mynedfeydd lle daeth y lleng i mewn bron i ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.

Y gorau ym Mhrydain#

Mae olion tua phymtheg a thrigain o amffitheatrau yn hysbys drwy’r Ymerodraeth Rufeinig, ac un Caerllion yw’r gorau ei gyflwr ym Mhrydain. Safai y tu allan i fur gorllewinol y gaer, lle’r oedd pentref sifil a baddondy eisoes. Plastrwyd ei muriau mewnol yn wyn, gyda llinellau coch wedi’u paentio arnynt i edrych fel cerrig nadd cain.

Blychau a chelloedd#

Arweiniai’r mynedfeydd canol ar bob ochr at flychau preifat i’r swyddogion. Yn yr ystafelloedd oddi tanynt, arhosai gladiatoriaid, carcharorion neu anifeiliaid gwyllt cyn eu gollwng i’r arena. Dros y blynyddoedd fe’i hatgyweiriwyd a’i newid: ychwanegwyd bwtresi newydd at y mur allanol, caewyd rhai mynedfeydd, a gwnaed cysegrfa Nemesis yn yr ystafell o dan y blwch dwyreiniol.

Melltith ar leidr#

Yn 1926 cafodd y cloddwyr lechen fach o blwm, tua deg centimetr sgwâr, yn rwbel yr arena. Roedd rhywun wedi crafu arni weddi i’r dduwies Nemesis: ‘Arglwyddes Nemesis, rhoddaf iti glogyn a phâr o esgidiau; na foed i’r sawl a’u cymerodd eu hadbrynu oni bai â’i waed ei hun.’ Pwy bynnag a gollodd ei glogyn a’i esgidiau, milwr neu efallai gladiator, gadawodd gosbi’r lleidr i’r dduwies.

Cerrig i’r pentref#

Cyn i’r Wheeleriaid ddod, roedd pobl Caerllion wedi hen arfer cloddio i’r clawdd mawr am gerrig adeiladu. Bu’r cloddio iawn cyntaf yn 1909 a 1910, gan Bwyllgor Lerpwl dros Gloddio ac Ymchwil yng Nghymru a’r Gororau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur

Cyn ac wedyn

  1. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium
  2. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi
  3. Sarn Helen (archaeoleg)

    Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

    Sarn Helen
  4. Caer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)

    Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

    Caer-went, tref y Silwriaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf