Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur

Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
c. 90 OC
Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.
Llun: Amffitheatr Rufeinig Caerllion o’r awyr · CADW, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ychydig y tu allan i furiau’r gaer lengol yng Nghaerllion mae ei hamffitheatr Rufeinig: arena hirgrwn fawr lle’r ymgasglai milwyr yr Ail Leng Awgwstaidd i wylio. Am ganrifoedd cofiodd traddodiad Cymru hi fel Bord Gron y Brenin Arthur.FfynonellauCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.Where Gladiators Fought: Discoveries at Caerleon’s Roman Amphitheatre ↗Blog Amgueddfa Cymru (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 80 ychydig y tu allan i’r gaer; tua 6,000 o seddi, tua nerth y lleng; fe’i hadwaenid mewn llên gwerin fel Bord Gron y Brenin Arthur; Tessa Verney Wheeler a gyfarwyddodd gloddiad 1926–27, a dalwyd gan y Daily Mail, a symudodd bron i 30,000 tunnell o bridd, a chyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928; yn 1962 cafodd George Boon dyllau eisteddle bren.
| Pryd | Fe’i codwyd tua OC 80 i 90 |
|---|---|
| Ble | Caerllion, ychydig y tu allan i gaer Isca |
| Maint | Tua 90 wrth 70 metr; seddi i tua chwe mil |
| Yn nhraddodiad Cymru | Bord Gron Arthur |
Codwyd yr amffitheatr tua OC 80 i 90. Mae’n hirgrwn tua 90 metr wrth 70, ac roedd ei chloddiau pridd yn cynnal seddi pren i tua chwe mil o bobl, tua nerth y lleng. Deuai’r dyrfa i mewn drwy ddwy fynedfa fawr ar y pennau a chwech llai o amgylch yr ochrau.FfynonellauCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.Where Gladiators Fought: Discoveries at Caerleon’s Roman Amphitheatre ↗Blog Amgueddfa Cymru (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 80 ychydig y tu allan i’r gaer; tua 6,000 o seddi, tua nerth y lleng; fe’i hadwaenid mewn llên gwerin fel Bord Gron y Brenin Arthur; Tessa Verney Wheeler a gyfarwyddodd gloddiad 1926–27, a dalwyd gan y Daily Mail, a symudodd bron i 30,000 tunnell o bridd, a chyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928; yn 1962 cafodd George Boon dyllau eisteddle bren.
Yma yr ymgasglai’r lleng i’w sioeau. Roedd gan yr arena gysegrfa fach i Nemesis, duwies ffawd, ac mae ei draeniau, a godwyd gan beirianwyr Rhufain, yn dal i weithio heddiw.FfynhonnellCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.
Ymhell cyn ei chloddio, galwai llên gwerin y pant mawr glaswelltog yn Ford Gron y Brenin Arthur. Wedi’r cyfan, Caerllion oedd dinas Arthur: gosododd Sieffre o Fynwy a’r hen feirdd Cymraeg ei lys yno.FfynonellauWhere Gladiators Fought: Discoveries at Caerleon’s Roman Amphitheatre ↗Blog Amgueddfa Cymru (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 80 ychydig y tu allan i’r gaer; tua 6,000 o seddi, tua nerth y lleng; fe’i hadwaenid mewn llên gwerin fel Bord Gron y Brenin Arthur; Tessa Verney Wheeler a gyfarwyddodd gloddiad 1926–27, a dalwyd gan y Daily Mail, a symudodd bron i 30,000 tunnell o bridd, a chyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928; yn 1962 cafodd George Boon dyllau eisteddle bren.Caerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Yn 1926 a 1927 cloddiodd yr archaeolegwyr Tessa Verney Wheeler a Mortimer Wheeler yr amffitheatr allan o’r ddaear. Talodd papur newydd y Daily Mail am y gwaith, a symudwyd bron i dri deg mil o dunelli o bridd i ddinoethi’r arena Rufeinig. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928. Yn 1962 cafodd George Boon y tyllau ar gyfer pyst eisteddle bren.FfynonellauWhere Gladiators Fought: Discoveries at Caerleon’s Roman Amphitheatre ↗Blog Amgueddfa Cymru (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 80 ychydig y tu allan i’r gaer; tua 6,000 o seddi, tua nerth y lleng; fe’i hadwaenid mewn llên gwerin fel Bord Gron y Brenin Arthur; Tessa Verney Wheeler a gyfarwyddodd gloddiad 1926–27, a dalwyd gan y Daily Mail, a symudodd bron i 30,000 tunnell o bridd, a chyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928; yn 1962 cafodd George Boon dyllau eisteddle bren.Caerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.
Heddiw mae’r arena’n agored i’r awyr, yng ngofal Cadw, a gall unrhyw un gerdded i mewn drwy’r mynedfeydd lle daeth y lleng i mewn bron i ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.
Mae olion tua phymtheg a thrigain o amffitheatrau yn hysbys drwy’r Ymerodraeth Rufeinig, ac un Caerllion yw’r gorau ei gyflwr ym Mhrydain.FfynhonnellExcavation of the Amphitheatre ↗Caerleon Net, hanes lleol (Saesneg)Mae olion tua 75 o amffitheatrau yn hysbys drwy’r Ymerodraeth Rufeinig, ac un Caerllion yw’r gorau ei gyflwr ym Mhrydain; fe’i gelwid ers yr Oesoedd Canol yn Fwrdd Crwn Arthur, gwrthglawdd crwn o gylch pant dwfn hyd 1926; cloddiai’r pentrefwyr iddo am gerrig adeiladu; cloddiwyd gyntaf yn 1909–10 gan Bwyllgor Lerpwl dros Gloddio ac Ymchwil yng Nghymru a’r Gororau; yn 1926 symudwyd tua 30,000 tunnell o bridd. Safai y tu allan i fur gorllewinol y gaer, lle’r oedd pentref sifil a baddondy eisoes. Plastrwyd ei muriau mewnol yn wyn, gyda llinellau coch wedi’u paentio arnynt i edrych fel cerrig nadd cain.FfynhonnellCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.
Arweiniai’r mynedfeydd canol ar bob ochr at flychau preifat i’r swyddogion. Yn yr ystafelloedd oddi tanynt, arhosai gladiatoriaid, carcharorion neu anifeiliaid gwyllt cyn eu gollwng i’r arena.FfynhonnellCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler. Dros y blynyddoedd fe’i hatgyweiriwyd a’i newid: ychwanegwyd bwtresi newydd at y mur allanol, caewyd rhai mynedfeydd, a gwnaed cysegrfa Nemesis yn yr ystafell o dan y blwch dwyreiniol.FfynhonnellCaerleon Roman Amphitheatre: scheduled monument report ↗Cadw, adroddiad llawn yr heneb gofrestredig (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 90; hirgrwn, tua 90 wrth 70 m; seddi pren ar gloddiau pridd i hyd at 6,000; dwy brif fynedfa orymdeithiol a chwech llai; cysegrfa fach i Nemesis; mae ei draeniau’n gweithio o hyd; fe’i cloddiwyd yn 1926–27 dan Mortimer Wheeler.
Yn 1926 cafodd y cloddwyr lechen fach o blwm, tua deg centimetr sgwâr, yn rwbel yr arena. Roedd rhywun wedi crafu arni weddi i’r dduwies Nemesis: ‘Arglwyddes Nemesis, rhoddaf iti glogyn a phâr o esgidiau; na foed i’r sawl a’u cymerodd eu hadbrynu oni bai â’i waed ei hun.’FfynhonnellThe Caerleon Curse ↗Caerleon Net, hanes lleol (Saesneg)Llechen blwm tua 10 cm sgwâr, gyda dau dwll hoelen, a gafwyd yn 1926 yn rwbel hanner gogleddol yr arena; wedi’i chyfeirio at Nemesis: “Arglwyddes Nemesis, rhoddaf iti glogyn a phâr o esgidiau; na foed i’r sawl a’u cymerodd eu hadbrynu (oni bai) â’i waed ei hun”; efallai iddi gael ei gadael yng nghysegrfa Nemesis wrth y brif fynedfa. Pwy bynnag a gollodd ei glogyn a’i esgidiau, milwr neu efallai gladiator, gadawodd gosbi’r lleidr i’r dduwies.
Cyn i’r Wheeleriaid ddod, roedd pobl Caerllion wedi hen arfer cloddio i’r clawdd mawr am gerrig adeiladu. Bu’r cloddio iawn cyntaf yn 1909 a 1910, gan Bwyllgor Lerpwl dros Gloddio ac Ymchwil yng Nghymru a’r Gororau.FfynhonnellExcavation of the Amphitheatre ↗Caerleon Net, hanes lleol (Saesneg)Mae olion tua 75 o amffitheatrau yn hysbys drwy’r Ymerodraeth Rufeinig, ac un Caerllion yw’r gorau ei gyflwr ym Mhrydain; fe’i gelwid ers yr Oesoedd Canol yn Fwrdd Crwn Arthur, gwrthglawdd crwn o gylch pant dwfn hyd 1926; cloddiai’r pentrefwyr iddo am gerrig adeiladu; cloddiwyd gyntaf yn 1909–10 gan Bwyllgor Lerpwl dros Gloddio ac Ymchwil yng Nghymru a’r Gororau; yn 1926 symudwyd tua 30,000 tunnell o bridd.
Ffynonellau a darllen pellach
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurMae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.
Caer SegontiumMae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.
Aur Rhufeinig DolaucothiMae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.
Sarn HelenMae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.
Caer-went, tref y SilwriaidYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf