Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 80 OC

Aur Rhufeinig Dolaucothi

Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

Llun: Gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid wedi’u torri i’r graig ym mwyngloddiau aur Dolaucothi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn y bryniau uwchben dyffryn Cothi, ym Mhumsaint yn Sir Gaerfyrddin, bu peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur. Dolaucothi yw’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig y gwyddys amdano ym Mhrydain gyfan, ac mae’r gwaith a adawsant ar eu hôl, y sianeli, y tanciau, y pyllau agored a’r twneli, yn dal i farcio’r llethr bron i ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach.

PrydO ddiwedd y ganrif gyntaf OC hyd y drydedd
BleDolaucothi, ger Pumsaint, yn nyffryn Cothi, Sir Gaerfyrddin
PwyPeirianwyr Rhufeinig, milwyr a phobl y wlad
HeddiwYr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Aur yn y bryniau#

Gweithiodd Rhufain y bryn ar raddfa fawr. Codwyd caer ym Mhumsaint, wrth y mwyngloddiau, o tua OC 78 hyd 125, a pharhaodd y cloddio ymhell wedi i’r milwyr adael, hyd ddiwedd y drydedd ganrif.

Dŵr i symud mynyddoedd#

Symudodd y Rhufeiniaid y llethr â dŵr. Torasant sianel o afon Cothi tua saith milltir o hyd, tua 11 cilometr, yn disgyn mor esmwyth fel mai dim ond un droedfedd ym mhob wyth gant y disgynnai, ac arwain y dŵr i danciau mawr uwchben y gweithfeydd. Pan agorid y tanciau, rhwygai’r llif y pridd ymaith a dinoethi gwythiennau’r graig a’r aur ynddi. Gelwir y dull yn ‘hushing’.

Cynllun Peter Lewis o 1970 o sianeli dŵr Rhufeinig Dolaucothi: sianel y Cothi a’r ffrydiau a fwydai’r tanciau.
Cynllun Peter Lewis o 1970 o sianeli dŵr Rhufeinig Dolaucothi: sianel y Cothi a’r ffrydiau a fwydai’r tanciau. · Llun: Peter Lewis, Public domain, Wikimedia Commons

Yna chwarelasant y graig mewn toriadau agored a gyrru twneli ar ôl yr aur dan ddaear. Yn ddwfn yn y gweithfeydd defnyddient olwynion pren mawr i godi’r dŵr allan, a chafwyd darn o un yn 1935. Mae yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru heddiw.

Aur Cymru#

Mae gemwaith aur o gyfnod y Rhufeiniaid a gafwyd yn Nolaucothi yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig heddiw. Gweithiwyd y mwyngloddiau eto yn yr oes fodern, nes iddynt gau yn 1938, ac yn 1941 aethant i ddwylo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ymwelwyr yn aros i fynd dan ddaear yn Nolaucothi, sydd yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol heddiw.
Ymwelwyr yn aros i fynd dan ddaear yn Nolaucothi, sydd yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol heddiw. · Llun: Stephen McKay, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Gall ymwelwyr fynd dan ddaear yn Nolaucothi heddiw, i’r twneli a ddechreuodd y Rhufeiniaid, a cherdded y bryn lle enillwyd aur Cymru.

Aur cyn Rhufain#

Efallai fod aur y Cothi wedi’i ennill ymhell cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Mae archaeoleg yn awgrymu y gall gwaith yma fod wedi dechrau yn Oes yr Efydd, drwy olchi graean aur yr afon efallai. Ar wahân i wregys aur Dolgellau, dyma’r unig fwyngloddiau aur Cymreig.

Cododd y llywodraethwr Frontinus, a ddaeth â’r Silwriaid a’r Demetae dan Rufain, rwydwaith o gaerau bach naw i ddeuddeg milltir oddi wrth ei gilydd, ac mae’n debyg iddo godi’r gaer ym Mhumsaint yn bennaf i weithio’r aur. Mae map Ptolemi’n ei henwi’n Luentinum.

Breichledau neidr#

Roedd y celc a gafwyd yma yn y ddeunawfed ganrif yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, a elwir felly am fod yr aur yn ddigon meddal i’w dorchi am y fraich. Yn 1844 cafodd y daearegwr Henry De la Beche ddarn o fwyn aur ar y safle, gan brofi bod aur yno.

Melin y milwyr#

Uwchben y ffordd o Bumsaint i Gaeo mae pwll o’r enw Melin-y-Milwyr. Credid ei fod yn fodern, nes i’r dŵr ostwng yn 1970 a chafwyd ynddo ddarnau o fwy na chant o lestri Rhufeinig, o ddiwedd y ganrif gyntaf hyd ddiwedd y bedwaredd. Mae’r enw’n awgrymu efallai i’r Rhufeiniaid ddefnyddio melinau dŵr yma, i falu’r mwyn efallai. Roedd y dull Rhufeinig o olchi llethr y bryn ymaith â dŵr, a ddisgrifiwyd gan Pliny yr Hynaf, yn dal i gael ei ddefnyddio ym Mhrydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Cyn ac wedyn

  1. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest
  2. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium
  3. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion
  4. Sarn Helen (archaeoleg)

    Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

    Sarn Helen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf