Yn y bryniau uwchben dyffryn Cothi, ym Mhumsaint yn Sir Gaerfyrddin, bu peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur. Dolaucothi yw’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig y gwyddys amdano ym Mhrydain gyfan, ac mae’r gwaith a adawsant ar eu hôl, y sianeli, y tanciau, y pyllau agored a’r twneli, yn dal i farcio’r llethr bron i ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
| Pryd | O ddiwedd y ganrif gyntaf OC hyd y drydedd |
|---|---|
| Ble | Dolaucothi, ger Pumsaint, yn nyffryn Cothi, Sir Gaerfyrddin |
| Pwy | Peirianwyr Rhufeinig, milwyr a phobl y wlad |
| Heddiw | Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol |
Aur yn y bryniau#
Gweithiodd Rhufain y bryn ar raddfa fawr. Codwyd caer ym Mhumsaint, wrth y mwyngloddiau, o tua OC 78 hyd 125, a pharhaodd y cloddio ymhell wedi i’r milwyr adael, hyd ddiwedd y drydedd ganrif.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Dŵr i symud mynyddoedd#
Symudodd y Rhufeiniaid y llethr â dŵr. Torasant sianel o afon Cothi tua saith milltir o hyd, tua 11 cilometr, yn disgyn mor esmwyth fel mai dim ond un droedfedd ym mhob wyth gant y disgynnai, ac arwain y dŵr i danciau mawr uwchben y gweithfeydd. Pan agorid y tanciau, rhwygai’r llif y pridd ymaith a dinoethi gwythiennau’r graig a’r aur ynddi. Gelwir y dull yn ‘hushing’.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.

Yna chwarelasant y graig mewn toriadau agored a gyrru twneli ar ôl yr aur dan ddaear. Yn ddwfn yn y gweithfeydd defnyddient olwynion pren mawr i godi’r dŵr allan, a chafwyd darn o un yn 1935. Mae yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru heddiw.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Aur Cymru#
Mae gemwaith aur o gyfnod y Rhufeiniaid a gafwyd yn Nolaucothi yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig heddiw. Gweithiwyd y mwyngloddiau eto yn yr oes fodern, nes iddynt gau yn 1938, ac yn 1941 aethant i ddwylo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.

Gall ymwelwyr fynd dan ddaear yn Nolaucothi heddiw, i’r twneli a ddechreuodd y Rhufeiniaid, a cherdded y bryn lle enillwyd aur Cymru.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Aur cyn Rhufain#
Efallai fod aur y Cothi wedi’i ennill ymhell cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Mae archaeoleg yn awgrymu y gall gwaith yma fod wedi dechrau yn Oes yr Efydd, drwy olchi graean aur yr afon efallai.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941. Ar wahân i wregys aur Dolgellau, dyma’r unig fwyngloddiau aur Cymreig.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Cododd y llywodraethwr Frontinus, a ddaeth â’r Silwriaid a’r Demetae dan Rufain, rwydwaith o gaerau bach naw i ddeuddeg milltir oddi wrth ei gilydd, ac mae’n debyg iddo godi’r gaer ym Mhumsaint yn bennaf i weithio’r aur. Mae map Ptolemi’n ei henwi’n Luentinum.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Breichledau neidr#
Roedd y celc a gafwyd yma yn y ddeunawfed ganrif yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, a elwir felly am fod yr aur yn ddigon meddal i’w dorchi am y fraich. Yn 1844 cafodd y daearegwr Henry De la Beche ddarn o fwyn aur ar y safle, gan brofi bod aur yno.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Melin y milwyr#
Uwchben y ffordd o Bumsaint i Gaeo mae pwll o’r enw Melin-y-Milwyr. Credid ei fod yn fodern, nes i’r dŵr ostwng yn 1970 a chafwyd ynddo ddarnau o fwy na chant o lestri Rhufeinig, o ddiwedd y ganrif gyntaf hyd ddiwedd y bedwaredd. Mae’r enw’n awgrymu efallai i’r Rhufeiniaid ddefnyddio melinau dŵr yma, i falu’r mwyn efallai.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941. Roedd y dull Rhufeinig o olchi llethr y bryn ymaith â dŵr, a ddisgrifiwyd gan Pliny yr Hynaf, yn dal i gael ei ddefnyddio ym Mhrydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Ffynonellau a darllen pellach





