Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

6 Medi 1917

Y Gadair Ddu

Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

Llun: Hedd Wyn, Ellis Humphrey Evans, wedi’i dynnu gan John Wickens · John Wickens, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 6 Medi 1917, yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, enillwyd y gadair gan awdl dan y ffugenw Fleur de Lys. Y bardd oedd Hedd Wyn, ac roedd wedi’i ladd yng Ngwlad Belg bum wythnos ynghynt. Gorchuddiwyd y gadair â du.

BarddHedd Wyn, Ellis Humphrey Evans o Drawsfynydd
AwdlYr Arwr
Cadeirio6 Medi 1917, Parc Penbedw
Syrthiodd31 Gorffennaf 1917, Cefn Pilckem

Bugail yr Ysgwrn#

Ganed Ellis Humphrey Evans yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887, a’i fagu ar fferm fynydd ei deulu, yr Ysgwrn, yng Nghwm Prysor.

Yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn yng Nghwm Prysor
Yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn yng Nghwm Prysor · Llun: Alan Fryer, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig yn Ffrainc. Syrthiodd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge.

Eisteddfod y Gadair Ddu#

Enillodd ei awdl Yr Arwr y gadair. Yn y seremoni cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, ac Eisteddfod y Gadair Ddu fu enw’r ŵyl byth oddi ar hynny.

Cerfiwyd y gadair gan Eugeen Vanfleteren, saer o Mechelen yn Fflandrys a oedd wedi ymgartrefu ym Mhenbedw.

Hiraeth Cymru am Hedd Wyn, cerdyn post gan John Kelt Edwards
Hiraeth Cymru am Hedd Wyn, cerdyn post gan John Kelt Edwards · Llun: John Kelt Edwards, Public domain, Wikimedia Commons

Yr Ysgwrn heddiw#

Dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923. Prynwyd yr Ysgwrn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn 2012 ac fe’i cedwir i’r genedl.

Cerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd
Cerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd · Llun: Meirion, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1887–1917

Hedd Wyn

Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)

Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Hedd Wyn

Cyn ac wedyn

  1. Prif weinidog o Gymro

    Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

    Prif weinidog o Gymro
  2. Coed Mametz

    Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.

    Coed Mametz
  3. Y gynnau’n tewi

    Daw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.

    Y gynnau’n tewi
  4. Yr Eglwys yng Nghymru

    Datgysylltir yr eglwys Anglicanaidd yng Nghymru ar ôl degawdau o ymgyrchu gan yr Anghydffurfwyr.

    Yr Eglwys yng Nghymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf